Umumbashariy nuqtai nazar 47-qism

Zahinlarda Joylashgan oryantalizm!

Umumbashariy nuqtai nazar 47-qism

Anqara Yildirim Beyazit universiteti dekaki Prof. Dok. Kudret Bulbul.

 

G’arblik tadqiqotchilarning, bir tomonda imperialimz bilan aloqasi, boshqa tomondan egzotik ko’ringan jamiyatlarning iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy, diniy, etnik, antropologik va bunga o’xshash sohalarida olib borgan faoliyatlarga Oriyantalizm deb nom bergan. Ma’nosi, Sharq jamiyatlariga tashqaridan, yuqoridan qaragan va uni bir etnik unsur emas, pasif deb qaragan salbiy ma’noni ham o’z ichiga olmoqda. Oryantalist faoliyat hozirgi kunda ham chuqur ma’noga ega. Lekin tarkibi o’zgargan. Oldindan qilingan ishlar, G’arblik tadqiqotchilarning, Sharqga, xususan hududlarida olib borilgan tekshiruv faoliyatlariga kerak qolmagan. Chunki sharq mamlakatlarida tadqiqotchilar bu faoliyatlarni yohud ma’lumotlarni G’arbda o’zlari ta’qdim etishga havasli ko’rinmoqda.

 

200 yillik qayg’uli hikoyamiz

G’arb madaniyati oldida tura olmagan Turkiya va Yaponiya kabi davlatlar tahminan 200 yildan beri G’arbga tadqiqotch, mutaxassis, talaba, akademik, ma’mur yubormoqda. Hozirgi kunda ham Afrikadan, Bolqonlardan, Yaqinsharqdan, Uzoq Sharqdan, Lotin Amerikadan ko’p sonda davlat, Xitoy va Hindiston kabi davlatlar ham bu yo’lni izlamoqda. Bu davlatlar, faqat universitetlarida emas, deyarli barcha davlat orgalari va tashkilotlarida, ta’lim-ta’rbiya, madaniyat, rivojlanish maqsadida, G’arbga insonlar yubormoqda. G’arbning tajribasi, ilim va texnologiyasini o’rganib, o’z mamlakatlarida hayotga tatbiq etishlari uchun, bu davlatlarga, imkonlariga ko’ra, majburiy xarajatlarni voz kechib, katta fidokorliklar bilan bu g’ayratlarni davom ettirmoqdalar. Shunday ekan mo’ljallangan maqsadga ershildimi? 200 yildan beri G’arbda ta’lim olish uchun insonlarni yuborganlarga ko’ra ijobiy natija olganga o’xshamaydi. Universitet talabalari, “Yaponlar, G’arbning ilim va texnologiyasini o’rganib vatanlariga qaytdilar, biznikilar esa shoir bo’lib qaytdilar” bir domlamiz shunday der edilar. G’arbda boshning, g’arbda  yo’qolib borishning 200 yillik maxsus hikoyasini, Sezai Karakoch, yetti farzandi bo’lgan bir ota ustidan “Matal” sheri bilan yaxshi hikoya qilgandir.

 

 

G’arbga borib o‘lkasi uchun mehnat qilish

 “Yuborilgan davlatlarida tajriva va ma’lumotlari, ishlash uslubini o’rganib vataniga qaytsun, o’lkasining  taraqiyotiga hissa qo’shsun”  deb G’arbga talaba yuborgan davlatlar, bu talabalarning, akademiklarning, tadqiqotchilarning, davlatda ishlaganlarning faoliyat olib borgan sohasiga ko’ra qisqa tekshiruv o’tkazgan bu maydonga chiqadi. G’arb davlatlariga borgan tadiqotchilar, davlat ma’murlari, studentlar, asosan ijtimoiy  fandlarda, borgan o’lkalarida mavzulariga ko’ra emas, ko’pinchi o’z o’lkalariga ko’ra faoliyat olib bormoqda. Qachonki g’arbga borib akademik faoliyatlar yuritgan yohud chet elga borib ko’rib kelsam bu hazin hikoyaga guvoh bo’laman.

 

O’lkasi uchun g’rbda emas, G’arb uchun Turkiya mavzusida mutaxassis bo’lish

 

G’arbdan tashqari boshqa jamiyatlardan ta’lim maqsadida G’arbga borganlar. Farqli sabablar bilan, ko’pincha o’z mamlakatlari bilan aloqali mavzularda faoliyat olib borishi, o’z fondlari bilan tajribalarini g’arbga yetkazmoqda. Burganlar, G’arb bilan aloqali emas, o’lkalari bilan aloqali mavzular ustida faoliyat olib borib qaytgandan keyin kamchiliklarni bartaraf etgan bo’ladi. O’lkalari bilan aloqali mavzularda faoliyat olib borgani uchun G’arbning o’lkalari mavzusida mutaxassislashmoqda. Turkiyadan namuna bersak, 200 yildir insonlarni yuborishimizga qaramasdan, Turkiyada ham AQSh, Germaniya, Fransiya kabi eng ko’p inson yuborgan o’lkalar mavzusida mutaxassislar soni kam. Bunga qarshi, Turkiyaning fondlari bilan g’arbda o’qigan Turkiya mavzusida mutaxassis bo’lgan ham ko’p emas. G’arb mavzusida malakali bir mutaxassis topish qiyin, Turkiyani qiziqtirgan mavzularda, bu mutaxassislarning G’arbda radio, TV va gazetalarda, internet saytlarida tez- tez ko’rish mumkin.

G’arbdan tashqari jamiyatlargan u yerga borganlarning, inson haqlarini poymol qilish, etnik masalalar, ozchilik masalasi, strategik mavzular, diniy harakatlar kabi sohalarda faoliyatlar olib borganda, G’arb olib borgan oryantalist  faoliyatlarga ham e’htijoy bo’lmaydi. Chunki G’arblik bir tadqiqotchining, til o’rnagar ekan, jamiyatlar o’rtasidagi o’zgachaliklarni g’arbdan tashqari jamiyatlarni tekshirib ko’rishiga vaqt kerak va bunlar zahmatli bo’ladi. Lekin G’arb nazariyasiga ega bo’lgan, O’lkasining imkoniyatlaridan foydalanib g’arbga  borgan va g’arb teoriyalari bilan o’lkasiga qaytgan bir tadqiqotchining bunga o’xshash mavzularda faoliyat olib borishi, vaqt va xarajati katmoq. G’arbning e’htiyoji bo’lgan sohalarda, G’arb uchun mutaxassis bo’lishi uchun yaxshi bir g’ayratdir. Ilk qaraganda qiyin emas, yengil, o’ziga xosdir.

Masala faqat borilgan o’lka bilan aloqalimi? G’arb uchun olib borilgan faoliyatlar bilan o’z o’lkasida istiqbol izlashning, ziyolilarning ketishini, o’z o’zini oryantalistga aylantirish masalasini kelgusi dasturimizda muhokama qilishga davom etamiz. Lekin masalaning borilgan o’lka bilan aloqali bo’lganini, hattoki bir qismining g’arbdan kelib chiqganini qayd etish joizdir.

 

 


Tanlangan kalimalar: Umumbashariy nuqtai nazar

Aloqador xabarlar