• Video galereya

Umumbashariy nuqtai nazar 41-qism

Ta'lim sohasida olamshumul qadriyatlar-2

Umumbashariy nuqtai nazar 41-qism

Anqara Yildirim Beyazit universiteti siyosat bilimlari fakulteti Dekani Prof. Dok. Kudret Bulbul.

 

Avvalgi dasturlarimizdan birida sifatli ta’limning ham sifatsiz ta’limning ham ta’sirchan bo’lganini, boshqa davlatlardagi ta’limning ham hayotimizga o'z ta’siri ko'rsatganini, shu bois insonlar uchun olamshumul ta’lim qadriyatlari kerakligi haqida suhbat etgan edik. Dunyodagi ta’limga qisqa nazar solgandan keyin adolat ongi yaratish va hamma narsaga ijobiy tomondan qarash, avvalambor yaxshi tushungan fardlar yetishi mavzusida to’xtalgan edik. Mana bugun ham mavzuga doir suhbatimizni davom ettiramiz.

 

  1. Umumiy axloqiy qoidalarga ko’ra inson yetishtirgan bir ta’lim...

Ijtimoiy hayotni yashaydigan holga keltirgan insonlarning mushtarak tamoyyilarga ko’ra harakat qilishi, umumiy axloqiy qoidalarga rioyat qilishidir. Hayotni yashashga arziydigan holga keltirgan mushtarak tamoyillar mana bunlardir. O’g’irlik qilmaslik, hujum qilmaslik, yomom muomala qilmaslikka bo’lgan ishonch umid uyg’otadi. Bunlar bo’lmaganda uyimizdan chiqganimizda. Avvalo uydan chiqa olamizmi? Tashqariga chiqganimizda hujumga uchrash e’htimoli bo’lar ekan bu qanday mumkin? Insonlarning bizni urib qo’limizdagini olishidan qo’rsak, hammaga yomon muomala qilinayotgan bo’lsa, insonlar mehnati evaziga emasu, g’oyasiz tekinga bir narsalar qo’lga kiritishni istayotgan bo’lsa chi? Umumiy axloqiy qoidalarga rioya qilgan fardlar yetishtirish ta’limning asosiy maqsadi bo’lishi kerak. Ushbu qoidalarni belgilash qiyin emas. Lekin har madaniyatda oz bo’lsa ham umumiy farliliklar mavjud.

 

 

  1. Har kun bir xil o’tmasun, mehnat qilishni o’rgatgan bir ta’lim...

Quyidagi tamoyillar ko’proq ta’limning tarkibi va uslubi bilan aloqalidir. Yuqorida aytib o’tilgan ilk uch tamoyil esa, “adolat, ijobiy tusunchava axloqga tayanmoqda) hammasidan ustundir. Bu tamoyillarni o’z ichiga olmagan va bunga ega bo’lmagan ta’lim insonlik uchun xatarli bo’lishi mumkin. Insonlikni falokatga urushga surgan jahon urushlari emas, boshqalarini yashatish o’rniga yo’q qilish uchun ijtiro etilgan har turli ijotlar oliy ta’lim egasi fardlar “qodir” bo’lgan narsalardir. Nosavod biri emas oliy ta’lim olgan biri insonlarga zulm etib qon to’kmoqda. Bu qadriyatlar insonlikni, boshqa sohalarda bo’lgani ta’lim sohasida ham qo’riqlaydigan qadriyatlar. Bu ma’noda Haz. Payg’ambarimiznig “foydasiz ilmdan Alloh saqlasin” segan so’zi chuqur ma’noda axloqiy bir qadriyatni anglatmoqda. Tamoyillarga qaytadigan bo’lsak, mehnat qilish, har kun yangi g’oya izlash o’zimizni, atrofimizdagilarni va insonlar uchun eng foydali g’ayratlardan biridir. To’nkayib, tambal, mehnati bilan emas, boshqalaridan foydalangan holda yashash uslubi jamiyatni chiritadi. Bu doirada ta’lim, har kaspni ezozlab, har kasda mehnat qilishga chorlash, menhat qilishning o’zi bir tamoyil bo’lganini o’rnatishi kerak.

 

  1. Hammaga bir xil emas, insonlarning xususiyatiga ko’ra, ko’p tomonli bir ta’lim...

Zamonaviy, markaziy davlat tizimiga ko’ra hammaga bir xil, ommaviy  ta’lim uslubi duyoga tarqalgandir. Bu ta’lim, hammaning savodxonlikka erishi uchun o’ta muhim. Bu bilan birga o’zgachaliklarni ham bartaraf etmoqda, insonlarni teng ko’rgan bir natija tug’dirgan. Holzbuki har inson farqli, har inson bir joxildir.

 

Shayh G’olib buni shunday ifoda etgan:

Yaxshi qara zotinga sen olamning o’zisan

Mardum ko’rgan olam bo’lgan odamsan

(O’zinga yaxshi qara, koinotning aslisan, qiymatli bir nsonsan)

Ta’lim hammaga bir xil narsalarni o’rgatish emas, farlarning maxoratini kash etish, bunlarni  esa fardiy va ommaviy jihatan foydali bo’lishiga olib kelishi kerak.

 

  1. Hayotning ichida ta’lim...

An’anaviy ta’lim uslubida fardlar ustoz-shogird aloqalari orqali kasp hunar va ta’lim o’rnagar edi. Hozirgi kunda ta’lim muassasalari ixtisoslashgan vaziyatda. Bu ixtisoslashgan muassasalardagi ta’limning haqiqiy hayotdan yiroq faqat  teoriyada tayanganini ko’rmoqdamiz. Einstein bunga “Ta’lim insoning makta o’rgangan narsalarini unutishidir” deb ifoda etgani kabi kuchli e’tiroflar ham bor. Ta’limning maqsadi insonni hayotga tayyorlash bo’lsa, nodavlat tashkilot, xususiy sektor, akademik, byurokratlar kabi kishilar, ta’limdan keyingi hayotda kiradigan tashkilotlar bilan moslashishi kerak.

 

 

  1. Yodlash emas, tushungan, so’roqqa tutgan, kafsh etuvchi bir ta’lim...

Ta’lim aslisa o’tmishga yohud mavjud bo’lganlarni emas, istiqbolga intilishdir. Albatta tajribalar ham o’rnatiladi. Lekin buınlar kelajakni yaxshi tushunishga doir bo’lishi kerak. O’tmishda qolish uchun emas. Fikrlashni, so’roqqa tutishni emas, takrorlashni o’rgatgan bir ta’lim tizimi bizni istiqbolga olib bormaydi. Insonlar, o’zini tushunib, so’rab, surishtirib tanishi muhim. Ta’lim, insonning o’zini bilishiga zamin tayyorlashi kerak.

Bir boshqa mavzu, davlat tashkilotlarida ijro etilgan emas, uyushgan va nazorat qilingan nodavlat jamiyat va xususiy sektor markazli bir ta’limdan bahs etish mumkin. Yohud buni ta’limning bir boshqa jihati sifatida muhokama qilish kerak. Bu mavzuga boshqa bir turkumimizda suhbat etamiz. Albatta bu ilklar ko’payishi mumkin. Biroq bir moqolada tushuntirish qiyin kabi ko’rinmoqda. Qiziqganlar menim “Global zamonda yoshlar donyasi” nomli maqolamni o’qishlari mumkin. Albatta oliy ta’lim olgan, akademik nuqtai nazardan yetarli bo’lish muhim. Yuqorida aytib o’tilgan tamoyyilardan yo’qsul bir ta’limning insonni va jamiyatni qayerga olib borishi amru mahol. Talim jarayonida ushbu tamoyillar o’rgatilmasa frankeshtaynlar maydonga chiqishi mumkin. Hozirgi kunda sinfdoshlarini o’tib o’ldirgan, ovqatiga zahar  solgan, yeguliklar orasiga igna qo’yib yohun insonlanri falokatdan falokatga surganlar joxil insonlar  emas. Aksincha har  tomonlama oliy ta’lim egasi tajribali  insonlardir.

 


Tanlangan kalimalar: Umumbashariy nuqtai nazar

Aloqador xabarlar