енергийәдә йеңи дәвр башлиниду

«иқтисадий сийасәт көзники» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик санида пирофессор доктор әрдал танас қарагөлниң «енергийәдә йеңи дәвр башлиниду» мавзулуқ анализини һузуруңларға сунимиз...

енергийәдә йеңи дәвр башлиниду

енергийәдә йеңи дәвр башлиниду

түркийә авази радийоси: «иқтисадий сийасәт көзники» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик санида йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети иқтисад кафедраси оқутқучиси пирофессор доктор әрдал танас қарагөлниң «енергийәдә йеңи дәвр башлиниду» мавзулуқ анализини һузуруңларға сунимиз. 

әзәрбәйҗан билән түркийә шериклишип қуруп чиққан «стар» нефит чәккиләш завути өткән һәптә хизмәткә кириштүрүлди. дунйа базарлириға қошумчә қиммити йуқири мәһсулат селиш җәһәттә наһайити муһим болған стар нефит чәккиләш завути, түркийә – әзәрбәйҗан иқтисадий һәмкарлиқиниң конкрет үлгилириниң бири һесаблиниду.

районниң енергийә содисиниң йөнилишини бәлгиләватқан тиранс анадолу тәбиий газ туруба линийәси – танапқа охшаш истратегийәлик қиммити йуқири бир қурулушниң икки актийори болған түркийә билән әзәрбәйҗан, енергийә саһәсидә орнатқан күчлүк мунасивәтлирини тәбиий газдин кейин нефит саһәсидиму давамлаштуруп, бу җәһәттики ортақ хизмәтлирини күнсери күчәйтмәктә.  түркийәниң дизел йеқилғу импорти вә қизил рәқәмни төвәнлитишигә һәссә қошидиған стар нефит чәккиләш завути, түркийәниң енергийә базарлиридики орнини күчәйтиду һәтта, йеңи бир дәврниң башлиниши дейишкә болидиған бир селинма һесаблиниду.

түркийәниң енергийә импортиниң хели көп салмиқини хам нефит вә нефит мәһсулатлири тәшкил қилмақта. түркийә нөвәттә йилда 25 милйон тонна әтрапида хам нефит, 18 милйон тонна әтрапида нефит мәһсулатлири импорт қилмақта. стар нефит чәккиләш завути, түркийәниң нефит импортида кәң орунға игә болған нефит мәһсулатлири еһтийаҗиниң %25 игә йеқинини өз алдиға тәминләш күчигә игә. демәк, алдимиздики мусапә, бу нефит чәккиләш завути сайисида нефит мәһсулатлириниң муәййән бир қисминиң түркийәдә ишләпчиқирилидиғанлиқини вә импортниң көрүнәрлик дәриҗидә азийидиғанлиқини көрситип бериду.

қизил рәқәмниң әң муһим амиллириниң бири болған енергийә импортидики нефит мәһсулатлири қаплиған бу саһәдә сиртқа беқинишни азайтиш йолида ташлинидиған һәр бир қәдәм истратегийәлик әһмийәткә игә. бу җәһәттә стар нефит чәккиләш завутиниң түркийә иқтисадиға қошидиған төһписиниң наһайити муһим икәнликини тәкитләш лазим. бу қәдәм сайисида ташқи сода қизил рәқиминиң йиллиқ 1 йерим милйард доллар төвәнләйдиған болуши даимлиқ һесабат қизил рәқиминиң азайтилишида күч қошидиған истратегийәлик саһәләрниң орни вә әһмийитини намайан қилип бериду. буниңдин башқа иқтисадий сийасәтләрдә буниңға охшаш конкрет қәдәмләрниң күнсери техиму күчлүк рәвиштә алдинқи пиландин орун еливатқанлиқини әскәртиш лазим.

нефитқа һәр басқучта қошумчә қиммәт беғишлайдиған бу қәдәм, түркийәниң дунйа енергийә базиридики риқабәт күчини ашуриду. түркийәниң қошумчә қиммити йуқири мәһсулат ишләпчиқиришини күчәйтип, қизил рәқәмни төвәнлитиду, шуниң билән бир вақитта, әмгәккә орунлаштуруш пуристиму йаритидиған бу нефит чәккиләш завутиниң түркийәдики енергийә иқтисадиниң динамиклирини һәрикәтләндүрүш алаһидиликиму бар.

нөвәттики һазар деңизидики мол нефит вә тәбиий газ записини йавропа базириға салмақчи болуватқан әзәрбәйҗан, мәйли җуғрапийәлик орни, мәйли бесип өтүш йоли вә чиқими аз болуштәк әвзәлликлири билән болсун, районниң ачқучлуқ әһмийәткә игә дөлити болған түркийә билән ортақ нуқтида учрашти вә бу мунасивәтләрни енергийә содисидин һалқитип, муқим сәрмайә селинмлири арқилиқ қоллап – қуввәтләп техиму йуқири балдаққа көтүрди. түркийә – әзәрбәйҗан һәмкарлиқиниң мәһсули болған ситар нефит чәккиләш завути, икки дөләтниң һәм тәбиий газ, һәм нефит саһәсидики шерикчиликлирини күнсери йуқири көтүрүшкә тиришиватқанлиқиниң рошән ипадисидур.

икки дөләтниң бу саһәдики ортақ позитсийәси вә сийасәтлириниң мәһсули болған лайиһә вә селинмилар, бир тәрәптин район характерлик енергийә базарлириниң йөнилишини бәлгилисә, йәнә бир тәрәптин, икки актийорниң районниң енергийә йәткүзүп бериш бихәтәрлики җәһәттики паал ролини оттуриға қоймақта.

түркийә енергийә содисида мәркизий дөләт болуш вә районниң мәвҗут енергийә имканийәтлиридин үнүмлүк пайдилинишни нишан қилған һалда, гойа нөвәттә әзәрбәйҗан билән орнатқинидәк, районниң башқа енергийә записиға игә дөләтлиригиму охшаш имканийәтләрни йаритип беришкә тәййардур.

демәк, нөвәттә ташланған бу конкрет қәдәмләрниң сиҗиллиқи, давамлаштурушқа болидиған болуши вә йеңи селинмиларни техиму йуқири балдақларға көтүрүлүши үчүн, наһайити мувапиқ вақит икәнликини тәкитләп өтүшкә тоғра келиду.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر