yerlik pullarni ishlitip soda qilishning ehmiyiti toghrisida

«iqtisadiy siyaset közniki» namliq sehipimizning bu heptilik sanida piroféssor doktor erdal tanas qaragölning «yerlik pullarni ishlitip soda qilish toghrisida» mawzuluq analizini huzurunglargha sunimiz.

yerlik pullarni ishlitip soda qilishning ehmiyiti toghrisida

yerlik pullarni ishlitip soda qilish toghrisida

türkiye awazi radiyosi: «iqtisadiy siyaset közniki» namliq sehipimizning bu heptilik sanida yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti iqtisad kafédrasi oqutquchisi piroféssor doktor erdal tanas qaragölning «yerlik pullarni ishlitip soda qilish» mawzuluq analizini huzurunglargha sunimiz.

dunya iqtisadining qan tomuri bolghan pul, soda qilish yeni mal – mülükning özara almishishini kapaletke ige qilishta ishlitilidighan nahayiti muhim bir wasitidur. bu wasitining xelqara pul birlikige aylinishi bilen pütkül yerlik pul birlikliri aldida lenggerlik rolini oynighan bir méxanizm otturigha chiqti. bashqiche qilip éytqanda, her bir pul birliki dollargha merkezleshti we xelqara sodida dollar zapas pul süpitide ishlitilishke bashlandi. bu ehwal döletlerning sodisida mehsulatlarning bahasi özara telep we teqdimge qarap shekillinidighan we dollarning dunya iqtisadida hasil qilghan yaki yoqitip qoyghan qimmitige asasen tesirge uchraydighan bir qurulmini otturigha chiqardi. nöwette dunya sodisining %40 ge yéqini dollar bilen qiliniwatqan bolsa, %30 din köpreki yawro bilen qilinmaqta. dunya sodisining otturiche %70 tin köprekige xitab qiliwatqan bu ikki pul birliki, dunya iqtisadida salmiqi éghir bir qurulmining barliqini namayan qilip béridu. lékin, shuni onutmasliq kérekki, dunya sodisi köp tereplimilik bir qurulmigha ige bolup, birdin köp ortaqni bir yerge jem qilghan milyonlarche munasiwet torini shekillendüridu. gerche zapas pul birlikining dunya sodisidiki tölesh sistémisi, riqabet dégendek sahelerde yaratqan qolayliq xelqara shirketlerge nisbeten ijabiy sharait yaratsimu, künséri zoriyiwatqan soda hejimi we bu sodidiki bezi chong pay igiliri salmiqi éghir bu qurulmining yerlik pullar arqiliq bir az shalanglashturulushi mesiliside hempikir.

yerlik pullar sodisining ötmüshige qaraydighan bolsaq, xususen 2008 – yilidiki xelqara pul – muamile kirizisidin kéyin ishlitilishi we ehmiyitining omumlashqanliqini körimiz. kirizistin kéyinki jeryanda dollar bixeter port bolushtin bekrek xewp we mesililerni yaratti.

bu dairide, tereqqiy qiliwatqan döletlermu chare – tedbirlirini yolgha qoyup, yerlik pul sodisini aldinqi pilangha chiqirish we yerlik pul sodisini aktiplashturush yolida muhim qedemlerni tashlidi. mesilen, 2009 – yili türkiyening türk lirasi türidiki éksportining omumiy éksporttiki nisbiti %2 etrapida bolghan bolsa, 2017 – yiligha kelgende bu nisbet %8 tin halqidi. buningdin bashqa, türk lirasi türidiki importning omumiy importtiki nisbitige qaraydighan bolsaq, bu nisbet 2008 – yili %1.6 etrapida bolghan bolsa, 2017 – yiligha kelgende, %7.5 ge yetti. bu éshishta türk lirasi bilen soda qilishqa righbetlendürüsh we türk lirasini ishlitishni omumlashturush yolida tashlanghan qedemler – shübhisizki – nahayiti muhim rol oynidi.

yerlik pul birliki bilen soda qilish dollar zapisi tutush zörüriyitini azaytqanliqi üchün, dunya iqtisadida dollar merkezchilikining aldini élishqa hesse qoshidighan bir tengdash yoldur. bu ehwalning zapas pul bolghan dollarning iqtisadimizdiki tesirini bir miqdar bolsimu azaytish mayilliqini peyda qilishi, xususen xelqara sermaye éqimlirining yönilishi aziyishqa yüz tutqan tereqqiy qiliwatqan dölet iqtisadliri nuqtisidin nahayiti muhim bir mesile hésablinidu.

nöwette yerlik pullarning sodida téximu keng istémal qilinishi, uning tesir sahesinimu parallél halda kéngeytidighanliqi üchün, zapas pul bolghan dollarning hökümran küchi choqum melum nisbette ajizlaydu.

démek, bu yolda tashlinidighan her bir qedem yerlik pul bilen soda qilishning dunya sodisidiki péyini téximu kéngeytidu we bu nisbet yükselgen bolidu.

meyli qizil reqemni töwenlitishte tashqi péréwotqa bolghan béqindiliqni azaytish bolsun, meyli qerzni töleshte bolsun, tashqi péréwot izdeshning ornigha yerlik pulning bir tengdash wasite süpitide ishlitilidighan bolushi, yerlik pul sodisining kéngeytilishi üchün nahayiti muhim seweb hésablinidu.

bu nuqtidin qarighanda, aldimizdiki musapide yerlik pullarni ishlitip soda qilishni kücheytish üchün bir yol xeritisi sizip chiqishqa shertsiz éhtiyaj bar. tashqi sodimizda gewdilik paygha ige bolghan yawropa ittipaqi döletliri we yéqinqi mezgillerde yerlik pul bilen soda qilish yolida konkrét qedemlerni tashlighan rusiye, xitay, irangha oxshash döletler bilen ishliniwatqan keng dairilik shundaqla etrapliq xizmetler uzun kélechekte ijabiy netijilerni élip kélidighan hemkarliqlarni otturigha chiqiridu.

bu yolda tashlinidighan her bir konkrét qedem, dunya maliye sistémisi we sodisi nuqtisidin nahayiti muhim ehmiyetke ige.


خەتكۈچ: dollar , lira , yerlik pul , iqtisad , türkiye

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر