sherqiy aqdéngizda énérgiyening kélechiki we türkiye

«iqtisadiy siyaset közniki» namliq sehipimizning bu heptilik sanida piroféssor doktor erdal tanas qaragölning «sherqiy aqdéngizda énérgiyening kélechiki we türkiye» mawzuluq xewer analizini huzurunglargha sunimiz.

sherqiy aqdéngizda énérgiyening kélechiki we türkiye

sherqiy aqdéngizda énérgiyening kélechiki we türkiye

türkiye awazi radiyosi xewiri: «iqtisadiy siyaset közniki» namliq sehipimizning bu heptilik sanida yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti iqtisad kafédrasi oqutquchisi piroféssor doktor erdal tanas qaragölning «sherqiy aqdéngizda énérgiyening kélechiki we türkiye» mawzuluq xewer analizini huzurunglargha sunimiz. 

énérgiye soda merkizi bolush yolida dadil qedem tashlap ilgirilewatqan türkiye, meyli jughrapiyelik orni, meyli mewjut énérgiye imkaniyiti, meyli ilkidiki énérgiye ötüsh liniyeliri jehettin bolsun, rayonida énérgiye yetküzüsh bixeterliki mesiliside üstün ewzelikke ige. bu ewzellik türkiyeni rayondiki énérgiye siyasetlirining shekillinishide künséri aktiplashturup, gépi ötidighan döletke aylandurmaqta. bu dairide, yéqinqi yillarda sherqiy aqdéngiz hawzisida bayqalghan tebiiy gaz zapaslirining rayondiki énérgiye tengpungluqining eng muhim aktiyorlirining biri hésablinidighan türkiye bilen sherqiy aqdéngiz döletlirini énérgiye yetküzüsh bixeterliki paydisi etrapigha jem qilghanliqini tekitleshke toghra kélidu.

yéqinqi yillarda xelqara énérgiye shirketlirining jenubiy qibris rim dairiliri, misir, pelestin, israiliye we liwan déngizlirida élip barghan izdesh – qédirish xizmetliri rayonning énérgiye imkaniyetlirining otturigha chiqirilishida muhim rol oynidi. bu hawzidiki tunji chong tebiiy gaz zapisi 2009 – yili israiliye iqtisadiy rayoni ichidiki tamarda, 2010 – yili bolsa, léwiatanda tépildi.

sherqiy aqdéngizda énérgiye izdesh – qédirish xizmetliri dawamlishiwatqan bir peytte, 2011 – yili jenubiy qibris rim dairilirining iqtisadiy paaliyet rayoni ichidiki afroditta 198 milyard kub métirliq tebiiy gaz zapisi tépildi. arqidin 2015 – yili misir déngiz tewelikide 850 milyard kub métirliq rayonning eng keng dairilik tebiiy gaz sahesi hésablinidighan zohr sahesi bayqaldi. mana mushuninggha oxshash özgirishler sayisida, sherqiy aqdéngiz tewelikidiki tebiiy gaz zapasliri bilen rayondiki énérgiye tengpungluqining bir parchisigha aylanghan boldi.

elwette, mezkur tebiiy gaz zapaslirini bayqash arqiliq alaqidar döletler peqet öz tewelikide tebiiy gaz zapisi barliqini ispatlighan boldi. chünki, dawamlishiwatqan musapide rayon döletliri mezkur zapaslarning qandaq ishlitilidighanliqi toghrisida héchqandaq konkrét qedem tashlimidi. sherqiy aqdéngiz döletliri tebiiy gaz zapasliridin qandaq paydilinidu, ilkidiki tebiiy gazni bazargha qandaq salidu we rayonning énérgiye sodisidiki roli némilerdin ibaret bolidu? bular hélihem sherqiy aqdéngiz döletliri éniq jawab bérelmigen soallarning bir qismi hésablinidu.

xelqara énérgiye agéntliqining sanliq melumatlirigha asaslanghanda, 2022 – yilighiche dunya tebiiy gaz istémalining 4 tirilyon kub métirgha yétidighan bolushi, dunyadiki tebiiy gaz menbelirining ehmiyitini künséri ashurmaqta. lékin, bügünki dunyada tebiiy gaz zapisigha ige bolush menbe döletlerni her daim üstünlükke ige qilmaydu. menbe dölet bolush bilen birge, bu menbelerning sodisining qandaq qilinidighanliqi we bazargha qaysi usul bilen sélinidighanliqi mesiliside berpa qilinidighan ötüsh yollirimu muhim.

bu tebiiy gazlarning yötkilishide rayondin bazargha échilghan bezi énérgiye yötkesh yolliri bar. bu ötüsh yolliri arisidin orun éliwatqan türkiye bolsa, nöwette rayonda meyli énérgiye yetküzüsh bixeterliki jehette bolsun, meyli chiqim jehette bolsun, eng muwapiq dölet bolup hésablanmaqta. biraq, sherqiy aqdéngiz döletlirining bu jehette konkrét qedem tashlimasliqliri, ularning türkiye arqiliq bazargha kirishining ornigha tengdash yollarni izdewatqanliqlirigha isharet qilidu. lékin, bu xil urunush – izdinishlerning qanchilik aqilane ikenliki mesilisi nahayiti roshen bir bes – munazire témisidur. chünki, türkiye nöwette tewelikini bésip ötüwatqan tebiiy gaz turuba liniyeliri bilen énérgiye sodisida üstünlükke ige boluwatqan rolini aldimizdiki ay xizmetke kirishtürülidighan tirans anadolu tebiiy gaz turuba liniyesi – tanab bilen téximu kücheytidu we sherq – gherb yönilishlik ötüshme tebiiy gaz toshumichiliqi ishqa ashurulidu. yene bir tereptin, 2019 – yili xizmetke kirishtürülüshi kütülüwatqan türk éqimi tebiiy gaz turuba liniyesi bilenmu türkiyening shimalidin gherbigiche sozulidighan bir turuba liniyesi aktiplishidu, türkiye énérgiye ötüsh yollirining késishme nuqtisigha aylinidu. bashqiche qilip éytqanda, türkiye rayon xaraktérlik énérgiye tengpungluqining halqiliq aktiyorlirining birige aylinidu. emma, chiqip turiduki, sherqiy aqdéngiz döletliri hazirmu menbe dölet bolush ewzellikidin paydilinish jehette istratégiyelik birer chare tépip chiqalmidi we türkiyening rayondiki ewzel rolini körüp yételmidi. hazirqi ehwaldin qarighanda, yéqin kélechekte sherqiy aqdéngizda otturigha qoyulidighan énérgiye siyasetliri konkrét pikirlerni öz ichige alidighandek qilmaydu.


خەتكۈچ: aqdéngiz , siyaset , énérgiye , türkiye

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر