шәрқий ақдеңизда енергийәниң келәчики вә түркийә

«иқтисадий сийасәт көзники» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик санида пирофессор доктор әрдал танас қарагөлниң «шәрқий ақдеңизда енергийәниң келәчики вә түркийә» мавзулуқ хәвәр анализини һузуруңларға сунимиз.

шәрқий ақдеңизда енергийәниң келәчики вә түркийә

шәрқий ақдеңизда енергийәниң келәчики вә түркийә

түркийә авази радийоси хәвири: «иқтисадий сийасәт көзники» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик санида йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети иқтисад кафедраси оқутқучиси пирофессор доктор әрдал танас қарагөлниң «шәрқий ақдеңизда енергийәниң келәчики вә түркийә» мавзулуқ хәвәр анализини һузуруңларға сунимиз. 

енергийә сода мәркизи болуш йолида дадил қәдәм ташлап илгириләватқан түркийә, мәйли җуғрапийәлик орни, мәйли мәвҗут енергийә имканийити, мәйли илкидики енергийә өтүш линийәлири җәһәттин болсун, районида енергийә йәткүзүш бихәтәрлики мәсилисидә үстүн әвзәликкә игә. бу әвзәллик түркийәни райондики енергийә сийасәтлириниң шәкиллинишидә күнсери актиплаштуруп, гепи өтидиған дөләткә айландурмақта. бу даиридә, йеқинқи йилларда шәрқий ақдеңиз һавзисида байқалған тәбиий газ запаслириниң райондики енергийә тәңпуңлуқиниң әң муһим актийорлириниң бири һесаблинидиған түркийә билән шәрқий ақдеңиз дөләтлирини енергийә йәткүзүш бихәтәрлики пайдиси әтрапиға җәм қилғанлиқини тәкитләшкә тоғра келиду.

йеқинқи йилларда хәлқара енергийә ширкәтлириниң җәнубий қибрис рим даирилири, мисир, пәләстин, исраилийә вә ливан деңизлирида елип барған издәш – қедириш хизмәтлири районниң енергийә имканийәтлириниң оттуриға чиқирилишида муһим рол ойниди. бу һавзидики тунҗи чоң тәбиий газ записи 2009 – йили исраилийә иқтисадий райони ичидики тамарда, 2010 – йили болса, левиатанда тепилди.

шәрқий ақдеңизда енергийә издәш – қедириш хизмәтлири давамлишиватқан бир пәйттә, 2011 – йили җәнубий қибрис рим даирилириниң иқтисадий паалийәт райони ичидики афродитта 198 милйард куб метирлиқ тәбиий газ записи тепилди. арқидин 2015 – йили мисир деңиз тәвәликидә 850 милйард куб метирлиқ районниң әң кәң даирилик тәбиий газ саһәси һесаблинидиған зоһр саһәси байқалди. мана мушуниңға охшаш өзгиришләр сайисида, шәрқий ақдеңиз тәвәликидики тәбиий газ запаслири билән райондики енергийә тәңпуңлуқиниң бир парчисиға айланған болди.

әлвәттә, мәзкур тәбиий газ запаслирини байқаш арқилиқ алақидар дөләтләр пәқәт өз тәвәликидә тәбиий газ записи барлиқини испатлиған болди. чүнки, давамлишиватқан мусапидә район дөләтлири мәзкур запасларниң қандақ ишлитилидиғанлиқи тоғрисида һечқандақ конкрет қәдәм ташлимиди. шәрқий ақдеңиз дөләтлири тәбиий газ запаслиридин қандақ пайдилиниду, илкидики тәбиий газни базарға қандақ салиду вә районниң енергийә содисидики роли немиләрдин ибарәт болиду? булар һелиһәм шәрқий ақдеңиз дөләтлири ениқ җаваб берәлмигән соалларниң бир қисми һесаблиниду.

хәлқара енергийә агентлиқиниң санлиқ мәлуматлириға асасланғанда, 2022 – йилиғичә дунйа тәбиий газ истемалиниң 4 тирилйон куб метирға йетидиған болуши, дунйадики тәбиий газ мәнбәлириниң әһмийитини күнсери ашурмақта. лекин, бүгүнки дунйада тәбиий газ записиға игә болуш мәнбә дөләтләрни һәр даим үстүнлүккә игә қилмайду. мәнбә дөләт болуш билән биргә, бу мәнбәләрниң содисиниң қандақ қилинидиғанлиқи вә базарға қайси усул билән селинидиғанлиқи мәсилисидә бәрпа қилинидиған өтүш йоллириму муһим.

бу тәбиий газларниң йөткилишидә райондин базарға ечилған бәзи енергийә йөткәш йоллири бар. бу өтүш йоллири арисидин орун еливатқан түркийә болса, нөвәттә районда мәйли енергийә йәткүзүш бихәтәрлики җәһәттә болсун, мәйли чиқим җәһәттә болсун, әң мувапиқ дөләт болуп һесабланмақта. бирақ, шәрқий ақдеңиз дөләтлириниң бу җәһәттә конкрет қәдәм ташлимаслиқлири, уларниң түркийә арқилиқ базарға киришиниң орниға тәңдаш йолларни издәватқанлиқлириға ишарәт қилиду. лекин, бу хил урунуш – издинишләрниң қанчилик ақиланә икәнлики мәсилиси наһайити рошән бир бәс – муназирә темисидур. чүнки, түркийә нөвәттә тәвәликини бесип өтүватқан тәбиий газ туруба линийәлири билән енергийә содисида үстүнлүккә игә болуватқан ролини алдимиздики ай хизмәткә кириштүрүлидиған тиранс анадолу тәбиий газ туруба линийәси – танаб билән техиму күчәйтиду вә шәрқ – ғәрб йөнилишлик өтүшмә тәбиий газ тошумичилиқи ишқа ашурулиду. йәнә бир тәрәптин, 2019 – йили хизмәткә кириштүрүлүши күтүлүватқан түрк еқими тәбиий газ туруба линийәси биләнму түркийәниң шималидин ғәрбигичә созулидиған бир туруба линийәси актиплишиду, түркийә енергийә өтүш йоллириниң кесишмә нуқтисиға айлиниду. башқичә қилип ейтқанда, түркийә район характерлик енергийә тәңпуңлуқиниң һалқилиқ актийорлириниң биригә айлиниду. әмма, чиқип туридуки, шәрқий ақдеңиз дөләтлири һазирму мәнбә дөләт болуш әвзәлликидин пайдилиниш җәһәттә истратегийәлик бирәр чарә тепип чиқалмиди вә түркийәниң райондики әвзәл ролини көрүп йетәлмиди. һазирқи әһвалдин қариғанда, йеқин келәчәктә шәрқий ақдеңизда оттуриға қойулидиған енергийә сийасәтлири конкрет пикирләрни өз ичигә алидиғандәк қилмайду.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر