jumhur reislik hökümet tüzümi we iqtisad

«iqtisadiy siyaset közniki» namliq sehipimizning bu heptilik sanida yildirim beyazit uniwérsitéti oqutquchisi piroféssor doktor erdal tanas qaragölning «jumhur reislik hökümet tüzümi we iqtisad» mawzuluq xewer analizini huzurunglargha sunimiz.

jumhur reislik hökümet tüzümi we iqtisad

jumhur reislik hökümet tüzümi we iqtisad

türkiye awazi radiyosi: «iqtisadiy siyaset közniki» namliq sehipimizning bu heptilik sanida yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti iqtisad kafédrasi oqutquchisi piroféssor doktor erdal tanas qaragölning «jumhur reislik hökümet tüzümi we iqtisad» mawzuluq xewer analizini huzurunglargha sunimiz. 

ötken hepte élan qilinip, türkiye küntertipining merkizidin orun alghan muddettin burun saylam ötküzüsh qararidin kéyin, siyasette ritimliq künler bashlanghan boldi. 24 – iyunda ötküzülidighan jumhur reisliki we parlamént ezaliri saylimidin ilgiri kishilerning eqlige siyasetchilerning namzatliqi, partiyelerning saylam teyyarliqliri dégendek mesililer kelgen bolsimu, eslide bu yerdiki eng muhim témilarning birini jumhur reislik hökümet tüzümi teshkil qilidu. 24 – iyundiki saylamdin kéyin ijra qilinishqa bashlinidighan bu tüzümning üstqurulmisini teshkil qilghan maslishish qanunliri türkiye siyasiti we iqtisadigha némilerni élip kélidu?

birinchi bolup, ötken düshenbe küni yeni 23 – aprélda, 2018 – yili 24 – iyun jumhur reislik we parlamént ezaliri omumiy saylimida yolgha qoyulidighan hökümlerni mezmun qilghan asasiy qanungha özgertish kirgüzüsh toghrisidiki teklip türkiye büyük millet mejlisi asasiy qanun komitétida qobul qilinip, maslishish qanunlirigha dair tunji qedem tashlanghan boldi. maslishish qanunliri nöwettiki basquchta yéngi tüzümge maslishishta, bolupmu yéngi asasiy qanun arqiliq jumhur reiske bérilgen salahiyetning qanunlardin ayrip chiqirilishini kapaletke ige qilidu. bu sayida, saylamlarghiche ijraiye ishlirigha alaqidar eng inchike tepsilatlarghiche tekshürülüp, sahe taziliqi qilinishi nishan qilinmaqta.

saylamdin kéyinki musapide bolsa, küntertipke kélidighan mesilini jumhur reislik we bash ministirliq mehkimisi merkiziy teshkilatlirini birleshtürülüshi teshkil qilidu. bu yerde salahiyet jumhur reiske merkezleshken bir sistéma aldimizgha chiqidu. bu musapide, meyli teshkilat qurulmisining, meyli ministirliqlardiki qurulmining téximu etrapliq halette shekillinishi kütülüwatqan bolup, jumhur reislik hökümet tüzümining türk siyasiy sistémisigha qedemmu qedem maslashturulushi nishan qilinmaqta.

undaqta, yéngi tüzüm türkiye iqtisadida qandaq tesirlerni peyda qilidu yaki türkiye iqtisadigha némilerni élip kélidu? aldi bilen, bu tüzümning muqimliq élip kélidighanliqi qil sighmas heqiqet. türkiye iqtisadining téximu saghlam, küchlük we janliq bir qurulmigha ige bolushi üchün, eng köp éhtiyajliq boluwatqan muqimliq amili aldimizdiki mezgilde téximu mustehkemlinidu.

türkiye yéqinqi 15 yilda adalet we tereqqiyat partiyesi hökümetliri yaratqan muqimliqning méwilirini hazirghiche iqtisadta qolgha keltürgen utuqlar arqiliq toplidi. buningdin kéyinki musapide bolsa, tüzümni tayanch qilghan muqimliqning iqtisadiy tesiri roshen hés qilinghan hem téximu küchlük hem téximu ochuq – ashkara we mölcherligili bolidighan iqtisadiy qurulmigha ige bolush nishan qilinmaqta.

türkiye iqtisadining nöwettiki eng muhim saqliniwatqan mesililiridin birini biyurokratiye teshkil qilidu. biyurokratiye qarar chiqirish, ijra qilish jehette éghir tosqunluq peyda qilip, süretni astilitiwétidu we iqtisadiy özgirishlerning téximu éghir shekilde ilgirilishini keltürüp chiqiridu. yéngi tüzüm bilen birlikte, bu musapilerning süritining éshishi üchün, bashqurushtiki chéchilangghuluqlarni bir terep qilish jehette muhim özgirishler élip bérilidu.

mesilen, ministirliqlarning qaytidin tertipke sélinishi yeni wezipe we salahiyet éniqlimilirinng we bu yerdiki rehberlik apparatining qaytidin békitilishidiki tüp nishan, biyurokratiye tosalghusining élip tashlinishidur. bu yerde salahiyet we qarar menbeliri arisida körülgen mesililerning, maslashmasliqlarning we özara zit kélip qélishlarning üzül – késil hel qilinishi shundaqla dawamlashturushqa bolidighan bir charining tépilishi üchün, bezi ministirliqlarning birleshtürülüshi yaki bezilirining ayrilishi dégendek ehwallarmu bolushi mumkin.

yene bir tereptin epsuski biyurokratiye türkiye iqtisadida sélinmilarning aldini torap turuwatqan eng chong tosuqlarning biri bolup hésablinidu. bu nuqtidin qarighanda, yéngi tüzümning biyurokratiye tosuqlirigha qarita üzül – késil charilerni yolgha qoyushi bilen, iqtisadiy éshishning motor küchi bolghan sélinmilarda körünerlik éshishning qolgha keltürülüshi, bir tereptin türkiye iqtisadining yuqiri éshish musapisini dawamlashturushini, yene bir tereptin kirimi yuqiri döletler sépidin orun élishini kapaletke ige qilidu.

xulasiligende, hem tüzümning deslepki bölümi ijra qilinidighan 24 – iyun hem uningdin kéyinki musape, iqtisadtiki ishench amilining téximu saghlam asaslar üstige olturghuzulushini we muqimliq zémingha orunlishishini küchke ige qilidu.


خەتكۈچ: tüzüm , saylam , iqtisad , türkiye

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر