җумһур рәислик һөкүмәт түзүми вә иқтисад

«иқтисадий сийасәт көзники» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик санида йилдирим бәйазит университети оқутқучиси пирофессор доктор әрдал танас қарагөлниң «җумһур рәислик һөкүмәт түзүми вә иқтисад» мавзулуқ хәвәр анализини һузуруңларға сунимиз.

җумһур рәислик һөкүмәт түзүми вә иқтисад

җумһур рәислик һөкүмәт түзүми вә иқтисад

түркийә авази радийоси: «иқтисадий сийасәт көзники» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик санида йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети иқтисад кафедраси оқутқучиси пирофессор доктор әрдал танас қарагөлниң «җумһур рәислик һөкүмәт түзүми вә иқтисад» мавзулуқ хәвәр анализини һузуруңларға сунимиз. 

өткән һәптә елан қилинип, түркийә күнтәртипиниң мәркизидин орун алған муддәттин бурун сайлам өткүзүш қараридин кейин, сийасәттә ритимлиқ күнләр башланған болди. 24 – ийунда өткүзүлидиған җумһур рәислики вә парламент әзалири сайлимидин илгири кишиләрниң әқлигә сийасәтчиләрниң намзатлиқи, партийәләрниң сайлам тәййарлиқлири дегәндәк мәсилиләр кәлгән болсиму, әслидә бу йәрдики әң муһим темиларниң бирини җумһур рәислик һөкүмәт түзүми тәшкил қилиду. 24 – ийундики сайламдин кейин иҗра қилинишқа башлинидиған бу түзүмниң үстқурулмисини тәшкил қилған маслишиш қанунлири түркийә сийасити вә иқтисадиға немиләрни елип келиду?

биринчи болуп, өткән дүшәнбә күни йәни 23 – апрелда, 2018 – йили 24 – ийун җумһур рәислик вә парламент әзалири омумий сайлимида йолға қойулидиған һөкүмләрни мәзмун қилған асасий қанунға өзгәртиш киргүзүш тоғрисидики тәклип түркийә бүйүк милләт мәҗлиси асасий қанун комитетида қобул қилинип, маслишиш қанунлириға даир тунҗи қәдәм ташланған болди. маслишиш қанунлири нөвәттики басқучта йеңи түзүмгә маслишишта, болупму йеңи асасий қанун арқилиқ җумһур рәискә берилгән салаһийәтниң қанунлардин айрип чиқирилишини капаләткә игә қилиду. бу сайида, сайламларғичә иҗраийә ишлириға алақидар әң инчикә тәпсилатларғичә тәкшүрүлүп, саһә тазилиқи қилиниши нишан қилинмақта.

сайламдин кейинки мусапидә болса, күнтәртипкә келидиған мәсилини җумһур рәислик вә баш министирлиқ мәһкимиси мәркизий тәшкилатлирини бирләштүрүлүши тәшкил қилиду. бу йәрдә салаһийәт җумһур рәискә мәркәзләшкән бир система алдимизға чиқиду. бу мусапидә, мәйли тәшкилат қурулмисиниң, мәйли министирлиқлардики қурулминиң техиму әтраплиқ һаләттә шәкиллиниши күтүлүватқан болуп, җумһур рәислик һөкүмәт түзүминиң түрк сийасий системисиға қәдәмму қәдәм маслаштурулуши нишан қилинмақта.

ундақта, йеңи түзүм түркийә иқтисадида қандақ тәсирләрни пәйда қилиду йаки түркийә иқтисадиға немиләрни елип келиду? алди билән, бу түзүмниң муқимлиқ елип келидиғанлиқи қил сиғмас һәқиқәт. түркийә иқтисадиниң техиму сағлам, күчлүк вә җанлиқ бир қурулмиға игә болуши үчүн, әң көп еһтийаҗлиқ болуватқан муқимлиқ амили алдимиздики мәзгилдә техиму мустәһкәмлиниду.

түркийә йеқинқи 15 йилда адаләт вә тәрәққийат партийәси һөкүмәтлири йаратқан муқимлиқниң мевилирини һазирғичә иқтисадта қолға кәлтүргән утуқлар арқилиқ топлиди. буниңдин кейинки мусапидә болса, түзүмни тайанч қилған муқимлиқниң иқтисадий тәсири рошән һес қилинған һәм техиму күчлүк һәм техиму очуқ – ашкара вә мөлчәрлигили болидиған иқтисадий қурулмиға игә болуш нишан қилинмақта.

түркийә иқтисадиниң нөвәттики әң муһим сақлиниватқан мәсилилиридин бирини бийурократийә тәшкил қилиду. бийурократийә қарар чиқириш, иҗра қилиш җәһәттә еғир тосқунлуқ пәйда қилип, сүрәтни астилитиветиду вә иқтисадий өзгиришләрниң техиму еғир шәкилдә илгирилишини кәлтүрүп чиқириду. йеңи түзүм билән бирликтә, бу мусапиләрниң сүритиниң ешиши үчүн, башқуруштики чечилаңғулуқларни бир тәрәп қилиш җәһәттә муһим өзгиришләр елип берилиду.

мәсилән, министирлиқларниң қайтидин тәртипкә селиниши йәни вәзипә вә салаһийәт ениқлимилиринң вә бу йәрдики рәһбәрлик аппаратиниң қайтидин бекитилишидики түп нишан, бийурократийә тосалғусиниң елип ташлинишидур. бу йәрдә салаһийәт вә қарар мәнбәлири арисида көрүлгән мәсилиләрниң, маслашмаслиқларниң вә өзара зит келип қелишларниң үзүл – кесил һәл қилиниши шундақла давамлаштурушқа болидиған бир чариниң тепилиши үчүн, бәзи министирлиқларниң бирләштүрүлүши йаки бәзилириниң айрилиши дегәндәк әһвалларму болуши мумкин.

йәнә бир тәрәптин әпсуски бийурократийә түркийә иқтисадида селинмиларниң алдини торап туруватқан әң чоң тосуқларниң бири болуп һесаблиниду. бу нуқтидин қариғанда, йеңи түзүмниң бийурократийә тосуқлириға қарита үзүл – кесил чариләрни йолға қойуши билән, иқтисадий ешишниң мотор күчи болған селинмиларда көрүнәрлик ешишниң қолға кәлтүрүлүши, бир тәрәптин түркийә иқтисадиниң йуқири ешиш мусаписини давамлаштурушини, йәнә бир тәрәптин кирими йуқири дөләтләр сепидин орун елишини капаләткә игә қилиду.

хуласилигәндә, һәм түзүмниң дәсләпки бөлүми иҗра қилинидиған 24 – ийун һәм униңдин кейинки мусапә, иқтисадтики ишәнч амилиниң техиму сағлам асаслар үстигә олтурғузулушини вә муқимлиқ земинға орунлишишини күчкә игә қилиду.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر