лайиһә мәркәзлик риғбәтләндүрүш системиси сайисида қизил рәқәм төвәнләйду

«иқтисадий сийасәт көзники» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик санида йилдирим бәйазит университети оқутқучиси әрдал танас қарагөлниң «лайиһә мәркәзлик риғбәтләндүрүш системиси сайисида қизил рәқәм төвәнләйду» мавзулуқ анализини һузуруңларға сунимиз.

лайиһә мәркәзлик риғбәтләндүрүш системиси сайисида қизил рәқәм төвәнләйду

лайиһә мәркәзлик риғбәтләндүрүш системиси сайисида қизил рәқәм төвәнләйду

түркийә авази радийоси: «иқтисадий сийасәт көзники» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик санида йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети иқтисад кафедраси оқутқучиси пирофессор доктор әрдал танас қарагөлниң «лайиһә мәркәзлик риғбәтләндүрүш системиси сайисида қизил рәқәм төвәнләйду» мавзулуқ хәвәр анализини һузуруңларға сунимиз.

дүшәнбә күни җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоған, лайиһә мәркәзлик риғбәтләндүрүш системиси арқилиқ түркийәдә қошумчә қиммити йуқири мәһсулат ишләпчиқиришни күчәйтишни нишан қилған, шундақла қизил рәқәмниң төвәнлишигә муәййән дәриҗидә һәссә қошидиған қурулуш – лайиһәләргә берилидиған 135 милйард лиралиқ риғбәтләндүрүш пиланини елан қилди. иқтисадта илғар технологийәлик мәһсулат ишләпчиқиришни қоллаш арқилиқ әмгәк күчи базириға иҗабий һәссә қошидиған бу риғбәтләндүрүш пиланида қандақ тәпсилатларға орун берилгәнликигә бир қарап чиқайли.

лайиһә мәркәзлик риғбәтләндүрүш усули арқилиқ түркийәниң сиртқа болған беқиндилиқи азайтилиду, тәтқиқ қилиш – тәрәққий қилдуруш мәркәзлик қошумчә қиммити йуқири ишләпчиқириш күчәйтилип, қизил рәқәм төвәнлитилиду... бу даиридә йуқири мәбләғлик селинмиларни алаһидә қоллаш механизмлири арқилиқ қоллап – қуввәтләп, түркийәниң бир тәрәптин ишләпчиқиришта ешишни қолға кәлтүрүши нишан қилинған болса, йәнә бир тәрәптә, бу ешишни қошумчә қиммити йуқири мәһсулатларниң тәшкил қилиши күтүлмәктә.

лайиһә мәркәзлик риғбәтләндүрүш системисини баҗ җәһәттә етибар бериш йардими, хизмәт пурсити йаритиш йардәмлири, малийә йардәмлири, селинма орниға алақидар йардәмләр дегәндәк категорийәләргә айришқа болиду. баҗ җәһәттә етибар бериш таможна беҗини кәчүрүм қилиш, қошумчә қиммәт беҗини кәчүрүм қилиш дегәндәк йардәмләрни көрсәтсә؛ ишқа орунлаштурғучилар категорийәси 10 йилғичә әмгәк билән тәминлигүчигә суғурта пейи йардими бериш, 10 йил бойичә кирим беҗида етибар бериш вә иқтидарлиқ хадим йардими бериш қатарлиқларни өз ичигә алиду.

малийә мәсилисигә келидиған болсақ, бу йәрдиму енергийә истемал чиқиминиң %50 ни әң көп 10 йил бойичә көтүрүш йардими алдинқи пиландин орун алиду. йәнә бир тәрәптин, селинма йери җәһәттә болса, 49 йиллиқ һәқсиз селинма орни аҗритип берилидиғанлиқи؛ зөрүр тепилғанда, үстқурулма йардими берилидиғанлиқини тәкитләш лазим. йәнә, бу категорийәләр астида орун алмиған көплигән йардәм түрлириму бар, әлвәттә.

келәйлуқ, бу йардәмләр қайси ширкәт вә қандақ лайиһәләргә берилиду? дегән мәсилигә. бу риғбәтләндүрүш йардәмлири 19 ширкәтниң 23 лайиһәсигә берилиду. әлвәттә, ширкәтләр вә лайиһәләрни бекитиштә саһәләрниң истратегийәлик нуқтиийнәзәр билән талланғанлиқини ейтишимизға тоғра келиду. йардәм бериш үчүн нефит химийә, мудапиә санаити, қатнаш системилири, енергийә технологийәлири, авийатсийә вә аләм бошлуқи саһәлириниң таллиниши вә бу саһәләрдә ишқа ашурулидиған зор чиқимлиқ селинмиларға мәйли малийә мәйли әмгәк күчи, мәйли баҗ җәһәттә болсун, қолайлиқ йаритип берилип, бу саһәләрниң техиму зор өзгиришләрни йаритиши нишан қилинмақта.

бирақ, бу йәрдә диққәт қилиниши керәк болған муһим нуқта, бу риғбәтләндүрүш йардәмлириниң түркийә иқтисадида қанчилик әкс етишидур.  мәлумки, түркийә әң ахирқи қетим 2017 – йили 157 милйард долларлиқ мәһсулат експорт қилди. алдимиздики йилларниң експорт нишани тәбиий һалда бу сандинму ешип кетиштур. бу утуқниң иқтисадий гүллинишниму бирликтә елип келиши вә уни давамлаштурушида лайиһә мәркәзлик риғбәтләндүрүш системиси интайин муһим орунда туриду.

лайиһә мәркәзлик риғбәтләндүрүш системиси сайисида експортта 6 милйард долларлиқ ешишниң қолға кәлтүрүлүши нишан қилинмақта. бу системиниң експорт билән бирликтә импортниму 12 милйард доллар төвәнлитип, қизил рәқәмдә 19 милйард долларлиқ азийишни вуҗудқа чиқириши тәхмин қилинмақта. мана бу санлиқ мәлуматлар лайиһә мәркәзлик риғбәтләндүрүш йардәмлири сайисида түркийә иқтисадиниң әң муһим нишанлириниң бири болған қизил рәқәмни азайтиш йолида толиму конкрет қәдәмләрниң ташланғанлиқиға ишарәт қилиду.

йәнә бир тәрәптин йардәм берилгән мәзкур селинмиларниң әмгәккә орунлаштуруш тәрипиму бар. лайиһә мәркәзлик риғбәтләндүрүш йардәмлири даирисидә биваситә 34 миң, васитилик һалда 134 миң иш пурсити йаритилидиған болуши, бу риғбәтләндүрүшләрниң әмгәк күчи базарлиридики иҗабий тәсирлирини оттуриға қойиду.

технологийә сүрәт билән тәрәққий қиливатқан бүгүнки дунйада түркийә иқтисадиниң бу өзгиришләрдин йирақ қелиши мумкин әмәс. болупму илғар вә оттура технологийәлик мәһсулат експортида қолға кәлтүрүлидиған өзгиришләр, түркийәни дунйаниң иқтисадий күчлири арисида техиму риқабәтчи орунға игә қилиду.

бу даиридә илғар технологийәлик мәһсулат експорт қилишни қоллайдиған қурулмиси билән дәл вақтида һәрикәткә өткән лайиһә мәркәзлик риғбәтләндүрүш системиси, һәм түркийәниң қизил рәқиминиң төвәнлитилишигә һәм дунйа иқтисад сәһнисидә техиму риқабәтчи орунға игә болушиға башламчилиқ қилиду.

түркийә иқтисадиниң, селинма вә експортқа тайанған күчлүк ешишни қолға кәлтүрүш билән биргә, ишқа орунлаштурушқиму пайдилиқ бу риғбәтләндүрүш пилани арқилиқ сиҗил, сиғдурушчан ешиш нишаниға дадил қәдәмләрни ташлап илгириләватқанлиқини ейтишимиз мумкин.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر