санаәттики әң муһим еһтийаҗ: йеңичә малийә башқуруш методи

«иқтисадий сийасәт көзники» намлиқ сәһипимизниң бүгүнки санида йилдирим бәйазит университети оқутқучиси пирофессор доктор әрдал танас қарагөлниң «санаәттики әң муһим еһтийаҗ: йеңичә малийә башқуруш методи» мавзулуқ анализини һузуруңларға сунимиз.

санаәттики әң муһим еһтийаҗ: йеңичә малийә башқуруш методи

санаәттики әң муһим еһтийаҗ: йеңи малийә методи

түркийә авази радийоси: «иқтисадий сийасәт көзники» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик санида йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети иқтисад кафедраси оқутқучиси пирофессор доктор әрдал танас қарагөлниң «санаәттики әң муһим еһтийаҗ: йеңичә малийә башқуруш методи» мавзулуқ анализини һузуруңларға сунимиз.

санаәт саһәсидә күнсери йеңи – йеңи еһтийаҗларниң оттуриға чиқиши малийә мәнбәси издәшни күчәйткән болса, чиқимниң йуқирилиқи мәбләғ салғучиларни еғир тосалғуларға дучар қилмақта. йеңи селинма мәзгилидики түркийәни йеңи бир санаәт һекайисигә игә қилиш йолида оттуриға қойулидиған һәр бир истратегийәлик қәдәм наһайити муһим һесаблиниду. малийә мәнбәси тепиш йолида йеңи усул вә пәрқлиқ методларниң тәдбиқлиниши, бу мәсилини һәл қилиштики әң үнүмлүк йолларниң бири болиду.

нөвәттә түркийә санаәт саһәсиниң мәвҗут иқтидардин пайдилиниш нисбити %80 гә йеқинлишип қалди. 2017 – йили санаәт ишләпчиқиришида %8.7 лик ешиш көрүлди. мушуниңға охшаш барлиқ санлиқ мәлуматлар, түркийәниң санаәт саһәси иқтидаридин үнүмлүк пайдилиниватқанлиқи вә йеңи иқтидарларға еһтийаҗлиқ икәнликиниң намайәндиси һесаблиниду.

алдимиздики мәзгилдә санаәт саһәсидә йеңи имканийәтләрни йаритиш бир зөрүрийәткә айланди. әмма, бу қандақ ройапқа чиқиду? алди билән, нөвәттики сақлиниватқан мәсилиләрни чөридигән һалда йолға чиқилидиған болса, алдимиздики мәзгилдә ройапқа чиқирилиши керәк болған әң муһим мәсилиниң йеңи малийә мәнбәсини башқуруш методиниң зөрүрлүки намайан болиду. башқичә қилип ейтқанда, дәвримиздә санаәтчиләрниң әң муһим сақлиниватқан мәсилилириниң бирини чиқимниң йуқири болуши шәкилләндүриду. санаәтчиләрниң өз мәнбәлириниң %60 кә йеқинини өсүмгә йатқузуши ширкәтләрни һәм риқабәт җәһәттә қийин әһвалда қалдуруп қойиду һәм йеңилиқчи ишләпчиқиришниң алдида тосалғу болуп туриду.

йеңи малийә аппаратлири вә пул – муамилә базарлириниң гүлләндүрүлүши йолида ташлинидиған қәдәмләр санаәтчиләргә нисбәтән интайин муһим бир мәсилә. йеңи селинма мәзгилидә тоғра ишләпчиқириш нишанини көздә тутуп оттуриға қойулидиған пилан вә истратегийәләрдә мәсилиниң малийә қанитиму йахши муһакимә қилиниши керәк.

буниң үчүн алди билән, тәрәққийат банкичилиқи мәсилисигә диққәтни мәркәзләштүрүшкә тоғра келиду؛ тәрәққийат банкисини техиму күчлүк вә сағлам сәрмайә қурулмисиға игә қилиш лазим. мушундақ  қилғанда, санаәткә керәклик узун муддәтлик малийә мәнбәси һазирдин башлапла тепилған болиду. бу даиридә һәм санаәт ширкәтлириниң техиму узун мәзгиллик селинмиларға йүзләндүрүлүши һәм бу ширкәтләрниң хусусий банкиларниң қолиға ташлинип қалмаслиқи капаләткә игә қилиниду. чүнки, нөвәттики қисқа мәзгиллик сода банкилириниң бәлгилимилиригә тайинип туруп, ширкәтләрниң мәбләғ селиши вә хәлқара базараларда риқабәткә чүшәлиши наһайити тәскә тохтайду.

йәнә бир тәрәптин, түркийәдә ишләпчиқирилған санаәт мәһсулатларниң %70 кә йеқини төвән, оттура дәриҗидики төвән технологийәлик мәһсулатлардин тәшкил тапмақта, илғар технологийәлик мәһсулатларниң нисбити болса %3.3 әтрапида болмақта. демәк, санаәт мәһсулатлирини ишләпчиқиришта илғар технологийәлик мәһсулатларниң нисбитини йуқири көтүрүшниң йоли йәнә малийә мәнбәси өткилини бесип өтмәктә. тәрәққийат банкисиниң технологийә мәркәзлик саһәләрни қоллап – қуввәтлиши арқисида илғар технологийәлик мәһсулатларни ишләпчиқиришниң сүритиму ашиду. шуниң билән түркийәдә илғар технологийәлик мәһсулатлар ишләпчиқирилидиған санаәтлишиш дәвриниң ишиклири ечилған болиду.

әлвәттә малийә җәһәттин қоллаш моделлири тәрәққийат банкисидинла ибарәт әмәс. бу йәрдә дөләтни өз ичигә малийә җәһәттин қоллаш орунлири дегәндә, байлиқ фондиму нәзәрдә тутулиду. байлиқ фондиниң ишләпчиқириш саһәсиниң малийә еһтийаҗини қамдаш җәһәттә истратегийәлик әһмийәткә игә икәнликини ейтишимиз мумкин. йеңи селинма мәзгилидә байлиқ фонди узун муддәтлик фондилар арқилиқ ширкәтләрни малийә билән тәминләп, ишләпчиқириш саһәсиниң селинмилирини көрүнәрлик дәриҗидә ашурушиға сәвәб болуши мумкин.

йәнә бир тәрәптин, қәрз капаләт фондиниңму малийә билән тәминләш җәһәттә муһим ролни үстигә алалиғудәк күчкә игә икәнликини унтумаслиқ лазим. болупму муһим саһәләрни тутқа қилған һалда 10 йиллиқ йәни узун муддәтлик қәрз билән тәминләш арқилиқ санаәтни қоллап – қуввәтләватқан қәрз капаләт фонди моделиға тайинип, алдимиздики мусапидә санаәтчиләр үчүн конкрет қәдәмләрни ташлаш мумкин.

буниңдин башқа малийә җәһәттә қоллап – қуввәтләш билән биргә, земин аҗритип бериш мәсилилиридики тосуқларниңму бир тәрәп қилиниши зөрүр. йәни, санаәтчиләргә ишләпчиқириш җәһәттә һәмдәм болидиған пурсәтләрни йаритип бериш лазим.

өткән һәптә түркийәдә селинма муһитиниң йахшилиниши йолида наһайити муһим бир қәдәм ташланди؛ техиму ениқ қилип ейтқанда, селинма муһитини йахшилаш үчүн бәзи қанунларға өзгәртиш киргүзүшкә даир қанун лайиһәси түркийә бүйүк милләт мәҗлисидә қобул қилинди.

селинминиң алдидики тосуқларниң елип ташлиниши, селинма муһитиниң йахшилиниши, мәбләғ салғучиларға берилгән толуқлима вә мәбләғ салғучилар үчүн пәрқлиқ малийә методлириниң тәтбиқлиниши бүгүнниң түркийәсидә һәм йәрлик һәм чәт әллик мәбләғ салғучилар үчүн әң мувапиқ шараит йаритишқа тәййарлиқ қилиниватқанлиқиниң намайәндисидур.

түркийә селинма сәпирини йеңи ислаһатлар билән давамлаштуруватқан мушундақ бир дәврдә, санаәт саһәсидә йеңи бир малийә методиниң йолға қойулуши қолға кәлтүргән ешишни техиму йуқири көтүриду вә селинмиларда сиҗиллиққа игә утуқларни қолға кәлтүрүшини капаләткә игә қилиду.

йеңи селинма мәзгилидә йеңи санаәт пилани кәм болса болмайду. әслидә, бу мәсилиләрниң һәммиси түркийәниң кирими йуқири дөләтләр қатариға киришидиму муһим башламчилиқ ролини ойнайду.

хуласилигәндә, алдимиздики мәзгилдә түркийәдә илғар технологийәгә игә санаәт селинмлири қоллап – қуввәтләнгән йеңи бир иқтисадий ешиш һекайиси немишқа йезилмисун?!



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر