bitkoinning hékayisi

«iqtisadiy siyaset közniki» namliq sehipimizning bu heptilik sanida piroféssor doktor erdal tanas qaragölning «bitkoinning hékayisi» mawzuluq analizini huzurunglargha sunimiz.

bitkoinning hékayisi

türkiye awazi radiyosi: «iqtisadiy siyaset közniki» namliq sehipimizning bu heptilik sanida yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti iqtisad kafédrasi oqutquchisi piroféssor doktor erdal tanas qaragölning «bitkoinning hékayisi» mawzuluq analizini huzurunglargha sunimiz. 

yéqinqi yillarda dunyaning iqtisadiy küntertipide nahayiti keng orun élip kéliwatqan reqemlik dewrning mehsuli hésablinidighan  reqemlik pullar hem iqtisadiy aktiyorlar hem xelq  teripidin yéqindin közitilmekte. dunyawi iqtisadiy kirizistin kéyin otturigha chiqqan reqemlik pullarning we bularning ichide eng aldinqi qatardin orun éliwatqan bitkoinning ishengüsiz derijide qimmiti éship pütkül dunyaning diqqet nuqtisigha aylandi. elwette, reqemlik pullarning qimmitining bunchilik küchlük derijide éship kétishining dunyaning iqtisadiy muwazinitige qanchilik tesir körsitidighanliqi we pul – muamile bazarlirini qaysi yönilishke bashlaydighanliqi ayrim bir qiziqish nuqtisi bolup hésablinidu.

aldi bilen, reqemlik pullar arisida otturigha chiqqandin buyan qimmiti üzlüksiz éship mangghan bitkoin yéqindin tekshürülidighan bolsa, bu hékayining 2008 – yilida satoshi nakamoto teripidin yézilghan «bitkoin: bashtin axirghiche éléktironluq pul tölesh sistémisi» namliq maqalini tayanch qilidighanliqi namayan bolidu. meyli bankichiliq sistémisigha qaritilghan eyibleshliri bolsun, meyli kirizistin kéyinki dunya iqtisadining eng muhim mesililirining biri bolghan ishenchni qaytidin berpa qilishqa alaqidar bolsun, bezi teklipler otturigha qoyulghan bu maqalining, waqit jehettin mushundaq bir chaghqa toghra kélip qélishi yéngi bir chiqish yolining izdiliwatqanliqining namayandisidur.

pul – muamile bazirigha qedem basqan 2010 – yilidiki qimmiti peqet 0.07 dollar bolghan bitkoin, 2013 – yili 266 dollargha chiqip, eng küchlük éshishni qolgha keltürdi. biraq, 2017 – yiligha kelgende, yilséri éship mangghan bu qimmetning perqliq bir baldaqqa örligenliki körüldi. téximu éniq qilip éytqanda, 2017 – yilining béshida qimmiti 960 dollar bolghan bitkoinning bahasi yilning axirigha kelgende 20 ming dollarghiche örlidi.

qimmiti bir yil ichide 20 hessige yéqin ashqan bitkoin, gerche dunya iqtisadigha bolghan ishench amilini qaytidin tiklesh meqsitide otturigha chiqqan bolsimu, bu ehwal, ishench u yaqta turup tursun, pütünley perezlerge tayinidighan bir xil pul birlikige aylinip qalghanliqining ipadisi boldi. uning üstige, mesile peqet bu xil téz éshish bilenla cheklinip qalmidi. 2017 – yili 20 ming dollargha chiqqan bitkoinning nöwettiki bahasi 8600 dollargha chüshüp qaldi.

bu nuqtidin qarighanda, bashta qisqa waqit ichide qimmiti 20 hesse éship, arqidin 10 hesse chüshüp ketken bundaq bir pul birlikining ne organlar, ne shexsler üchün aqilane sélinma wasitisi emesliki we bolalmaydighanliqi nahayiti roshen halda namayan boldi. bu ehwal, bitkoinning bir shardin ibaret ikenliki toghrisidiki qarashlarni künséri kücheytmekte.

yene, bitkoin mesiliside nezerdin saqit qilinmasliqi kérek bolghan bir nuqta bar. bitkoin 21 milyon dane bilen cheklengen bir pul birliki bolup, 2017 – yiligha kelgende ayliniwatqan 16 milyon 762 dane bitkoin bar. démek, bahasi teklip – telep munasiwitige asasen békitilidighan bu pul birlikining bazargha sélinishida körünerlik aziyish körülidu. yene kélip, bitkoin we bashqa reqemlik pullarning arqisida héchqandaq nopuzluq organ we kontrol qilish méxanizmlirining bolmasliqi, bularning ishenchlikliki nuqtisidin éghir mesililerge seweb bolush éhtimali barliqigha isharet qilmaqta. maddiy jehettin héchqandaq tutqigha ige bolmighan bu pul birliki peqet reqemlik muhittila qimmetke ige bolmaqta. uning üstige reqemlik muhitta béjirilidighan barliq resmiyetlerning héchqandaq qanuniy asasqa ige bolmasliqimu birer xataliq yaki sewenlik körülgende teqdirde, buninggha mesul shexs yaki organlarni tépish we heq – hoquqini izdesh jehette qiyinchiliqqa duch kélish mumkinchiliki barliqigha isharet qilmaqta.

bu ehwalning yene bir teripi bolsa, reqemlik pullar resmiy organlar teripidin kontrol qilinmighanliqi üchün, qanunsiz ishlargha ishlitilish yoli bilen jezbidar haletke kélish mumkinchilikidur. bu ehwalning hem döletler hem dunyawi kölemde éghir mesililerni peyda qilish éhtimali barliqini alahide tekitleshke toghra kélidu.

xulasiligende, ne bitkoin ne bashqa reqemlik pullar ning meyli perezlerge ochuq bolush, meyli muqimliq we sijilliq jehettin bolsun, konkrét tayanchlirining bolmasliq weyaki qanuniy salahiyetke ige bolmasliq jehettin bolsun, ishenchlik sélinma wasitisi emesliki namayan bolmaqta.


خەتكۈچ: iqtisad , bitkoin

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر