түркийә иқтисадиниң оттура мәзгиллик тәрәққийат пилани

«дунйа иқтисади» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик сани бойичә пирофессор әрдал танас қарагөлниң «түркийә иқтисадиниң оттура мәзгиллик тәрәққийат пилани (2018 – йилидин 2020 – йилиғичә)» мавзулуқ анализини һузуруңларға сунимиз.

түркийә иқтисадиниң оттура мәзгиллик тәрәққийат пилани

түркийә иқтисадиниң оттура мәзгиллик тәрәққийат пилани

түркийә авази радийоси: түркийәниң иқтисади нишанлирини мәзмун қилған 2018 – йилидин 2020 – йилиғичә болған җәрйанға алақидар оттура мәзгиллик тәрәққийат пилани елан қилинди. пилан даирисидә сиҗил иқтисадий ешиш, ишқа орунлаштурушни йуқири көтүрүш вә киримни адил тәңшәшни қолға кәлтүрүш үчүн, 5 асасий сийасәт бәлгиләп чеқилди ؛ булар макро иқтисадий муқимлиқ, инсан күчи сәрмайиси вә әмгәк күчи сүпитиниң йуқири көтүрүлүши, қошумчә қиммити йуқири ишләпчиқиришниң омумлаштурулуши, хизмәт вә селинма муһитиниң йахшилиниши вә дөләт органлириниң тәшкилий сүпитиниң йуқири көтүрүлүши қатарлиқлардин ибарәт.

бу категорийәләрниң астида, баһа муқимлиқиға тайанған пул сийаситиниң муәййәнләштүрүлүши, тәтқиқ қилиш – тәрәққий қилдуруш вә йеңилиқ йаритиш иқтидариниң ашурулуши, учур – алақә технологийәлириниң тәрәққий қилдурулуши дегәндәк нишанлар алдинқи пиландин орун алди.

пилан даирисидә 2017 – йили түркийә иқтисадини %5.5 гүлләндүрүш нишан қилинди. мушу йилниң дәсләпки икки чарикидики тәртипи бойичә %5.2 вә %5.1 лик ешишқа қариғанда, йиллиқ иқтисадий ешиш нишаниға йетишниң қийинға тохтимайдиғанлиқини көрүвалалаймиз. түркийә иқтисадиниң 2017 – йилиниң дәсләпки йеримидики утуқлуқ ешиши, алдимиздики мәзгилләрдиму мувазинәтлик шундақла сиҗил ешиш нишаниға йетәләйдиғанлиқи тоғрисидики үмидни улғайтмақта.

пиланда, иқтисадий ешишниң әң муһим мәнбәлириниң бири болған експортниң 2017 – йили 156.5 милйард долларға йетидиғанлиқи тәхмин қилинған болса, 2020 – йили бу санниң 195 милйард долларға йетиши күтүлмәктә. бу санлиқ мәлуматларға асасән, 2018 – 2020 – йиллар арисида експортниң иқтисадий ешишниң әң муһим тайанчлириниң бири болушни давамлаштуридиғанлиқи вә иқтисадий ешишқа болған төһписиниң барғанчә күчийидиғанлиқи тәхмин қилинмақта؛ қошумчә қиммити йуқири мәһсулатларни експорт қилиш нисбитиниң өрлишигә әгишип, иқтисадий ешиш техиму турақлиқ вә сиҗил һаләткә келиду. бу нуқтида, ешишниң қозғатқуч күчини експорттин алған иқтисадниң хәлқара риқабәттә мустәһкәм орунға игә болидиғанлиқиниму әстин чиқармаслиқ лазим.

әлвәттә иқтисадниң ешишида муқимлиқ вә сиҗиллиқ қанчилиқ муһим болса, сиғдурушчанлиқму шунчилик муһим орунда туриду. иқтисадий ешишниң җәмийәтниң барлиқ қатламлири тәрипидин һес қилинишиниң йоли сиғдурушчанлиқ мусаписини бесип өтиду. нөвәттә түркийәдә иҗтимаий йардәмләр, ишқа орунлаштуруш сәпәрвәрлики, риғбәтләндүрүш дегәндәк түрләр бойичә муһим қәдәмләр ташлинип, ишқа орунлаштурушни йуқири көтүрүшкә һәссә қошидиған иқтисадий ешишни қолға кәлтүрүш тиришчанлиқи давамлаштурулмақта.

пиланда оттуриға қойулған ишсизлиқ нисбитини төвәнлитишкә алақидар санлиқ мәлуматларға қарайдиған болсақ, 2017 – йили ишсизлиқ нисбитиниң %10.8 әтрапида болидиғанлиқини көрүп йетимиз. 2019 – йилидин тартип бу нисбәтниң бир ханигә төвәнлиши, 2020 – йили %9.6 гә чүшүрүлүши күтүлмәктә. хели көп сандики тәрәққий тапқан вә тәрәққий қиливатқан дөләтләр шундақла түркийә иқтисади үчүнму сақлиниватқан әң муһим мәсилиләрниң бири һесаблинидиған ишсизлиқни азайтишниң йоли болса, сиҗиллиққа игә иқтисадий ешишни қолға кәлтүрүш сийасәтлирини тайанч қилиду.

түркийәдә бу җәһәттә ташланған әң муһим қәдәмләрниң бири, ишқа орунлаштуруш сәпәрвәрлики болуп, өткән айларда елан қилинған 2017 – 2019 – йиллиқ дөләтлик ишқа орунлаштуруш истратегийәсигиму бу даиридә тәййарланған муһим һөҗҗәтләрниң бири, дәп қарисақ болиду. маарип – ишқа орунлаштуруш мунасивити, пурсәт үстүнлүки болмиған қатламлар, айалларниң әмгәк күчи сепигә қатнишиши дегәндәк мәсилиләргә орун берилгән мәзкур һөҗҗәтләрдә көрситилгән нишанларға йетишниң муһим истратегийәлириниң оттуриға қойулуши ишқа орунлаштурушниң қанчилиқ муһим икәнликини көрситип бериду.

пиланда алаһидә орун аҗритилған йәнә бир макроиқтисади көрсәткүч болса, пул пахаллиқидур. 2017 – йиллиқ пул пахаллиқи нишани %9.5, дәп бекитилгән мәзкур пиланниң ахирида, бу нишанниң %5 ләргичә төвәнлигәнлики көрүлмәктә. бу мусапидә пул пахаллиқини төвән сәвийәдә тутуп турушта бир тәрәптин ички базарлардики өзгиришләрниң , йәнә бир тәрәптин ташқи амилларниң муһим рол ойниши күтүлмәктә.

пиланниң ахиридики диққәтни тартидиған нуқтиларниң бири, 2020 – йилиға барғанда киши бешиға тоғра келидиған киримдики ешиштур. мөлчәрләргә қариғанда, 2020 – йилиғичә түркийәдә киши бешиға тоғра келидиған кирим 13 миң долларға йетидиған болуп, бу ешиш түркийәниң йуқири киримға игә иқтисадий күчләр қатаридин орун алидиғанлиқиниң намайәндиси һесаблиниду. демәк, 2020 – йили, түркийә иқтисади үчүн һәм муқим ешиш қолға кәлтүрүлгән, һәм пул пахаллиқи тизгинлинип, ишсизлиқ нисбитини төвәнлитиш нишаниға йетилгән, һәм түркийә кирими йуқири дөләтләр қатариға киргән бир йил болиду, дейишкә болиду.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر