tamozhna ittipaqi néme üchün muhim?

«dunya iqtisadi» namliq sehipimizning bu heptilik sani boyiche piroféssor erdal tanas qaragölning «tamozhna ittipaqi néme üchün muhim?» mawzuluq analizini huzurunglargha sunimiz.

tamozhna ittipaqi néme üchün muhim?

tamozhna ittipaqi néme üchün muhim?

türkiye awazi radiyosi: türkiyening yawropa ittipaqigha ezaliq musapisidiki muhim qedemlerning biri hésablinidighan tamozhna ittipaqi, yéqindin buyan küntertipni ubdanla meshghul qiliwatqan témilarning biri bolup qaldi. 1985 – yilidin buyan rolini jari qildurushqa bashlighan tamozhna ittipaqi türkiye – yawropa ittipaqi munasiwetliride halqiliq ehmiyetke ige.

yawropa ittipaqi bilen türkiye arisidiki iqtisadiy munasiwetler, türkiyening tamozhna ittipaqigha qoshulushi bilen birlikte özgiche bir dewrge qedem qoydi. nöwette, türkiyening omumiy éksportining %48.5 ning yawropa ittipaqigha eza ellerge qilinishi, munasiwetlerdiki ijabiy yönilishning namayendilirining biri bolup hésablinidu.

munasiwetlerning yawropa ittipaqi teripige qaralghinida, ittipaqqa eza ellerning türkiyege qilghan éksport miqdariningmu yuqiri ikenlikini körüwalghili bolidu. 2016 – yili yawropa ittipaqigha eza ellerdin türkiyege 77 milyard 500 milyon dollar qimmitide mehsulat éksport qilindi. yene kélip, eza döletlerning eng muhim tashqi soda shériklirining biri bolghan türkiyening 2016 – yili eza döletler bilen bolghan tashqi soda hejimining 145 milyard dollargha yétishimu alahide diqqetni tartidu. amérika qoshma ishtatliri, xitay, rusiye we shiwéytsariyedin qalsila, yawropa ittipaqi döletlirining tashqi soda shérikliri arisida beshinchi qatardin orun alidighan türkiyening, ittipaqqa eza ellerning iqtisadida nahayiti muhim orunda turidighanliqini éytishqa bolidu.

22 yildin buyan tamozhna ittipaqigha eza bolup kéliwatqan türkiye bilen yawropa ittipaqi döletlirining iqtisadiy munasiwetlirining négizide, özara hemkarliq éngi yatmaqta. biraq, tamozhna ittipaqining nöwettiki saqliniwatqan mesililerge chare tépishqa qurbining yetmesliki, uni yéngilash we téximu chongqurluqqa ige qilish éhtiyajini otturigha chiqarmaqta.

türkiye bu jehette yawropa ittipaqigha eza döletler bilen hemkarliqni kücheytish, saqliniwatqan mewjut mesililerni imkaniyetning yétishiche bir terep qilish we tamozhna ittipaqining rolini kücheytish yolida her türlük ijabiy qedemlerni tashlashqa, shundaqla bu istikini ochuq – ashkara halda otturigha qoyushqa tirishmaqta. bu dairide, yawropa ittipaqi bilen 2015 – yili may éyida hasil qilinghan tamozhna ittipaqini qaytidin tertipke sélish kélishimi muhim orunda turidu. mezkur tertipke sélishning nishani, pütünley yawropa ittipaqi – türkiye iqtisadiy munasiwetlirini téximu küchlük rewishte özara maslashturup algha siljitishtin ibaret.

nöwettiki tamozhna ittipaqida türkiye puqralirigha wiza shertining qoyuluwatqanliqi we yötkesh cheklimisining hélihem mewjutluqini dawamlashturuwatqanliqigha guwah bolmaqtimiz. kirgüzülidighan tüzitishlerning gewdilik nishanlirining biri, bu we mushuninggha oxshash mesililerni bir terep qilishtur. téximu etrapliq otturigha qoyushqa toghra kelse, tamozhna ittipaqining kücheytilishidiki tüp nishan, türkiyening tamozhna ittipaqidinmu keng sahege ige bolghan yawropa ittipaqining ortaq bazirigha kirishini kapaletke ige qilishtur. 1995 – yili tamozhna ittipaqi qurulghanda, türkiye bilen yawropa ittipaqi arisidiki sodigha peqet sanaet mehsulatliri we pishshiqlap ishlengen yéza – igilik mehsulatliri kirgüzülgenidi. biraq, tamozhna ittipaqigha kirgüzülidighan bu qétimqi yéngiliqlar arqiliq adem we xizmetlerningmu erkin heriket qilishini kapaletke ige qilish közlenmekte.

xizmet - mulazimet sodisining erkinleshtürülüshi bilen, türkiye xizmet sahesini yawropa ittipaqi riqabitige échiwétish pilanlanmaqta. buning, iqtisadining %70 ini xizmet sahesi shekillendüridighan türkiyege nisbeten halqiliq bir mesile ikenlikini éytishqa bolidu. kishilerning erkin sayahet hoquqini qolgha keltürüsh bilen birlikte, türkiye puqralirining shengen (yawropa ittipaqigha eza döletler arisidiki erkin sayahet qilish kélishimige terep bolghan döletler) wizisi élish sherti bikar qilinghan bolidu. bu siyasetning tereplerning sayahet kirimlirige ijabiy hesse qoshushi kütülmekte.

tamozhna ittipaqining qaytidin tertipke sélinip téximu ilgharlashturulushi küntertipke kéliwatqan mushu künlerde, gérmaniye bash ministiri angéla mérkél élan qilghan siyasiy bayanatlar diqqetni tartmaqta. biraq, bu bayanatlarning hem xelqara soda hem dunya iqtisadigha nisbeten ijabiy xususiyiti yoqluqi nahayiti éniq.

engliyening ayrilip chiqishidin kéyin, yawropa ittipaqi özige qaytidin éniqlima bérishke tirishiwatqan mushundaq bir peytte, soda shériklirini mueyyenleshtürüsh we mewjut munasiwetlerni mustehkemlesh jehette téximu sezgür we aqilane heriket qilishqa toghra kélidu.

türkiyening uzun yillardin buyan dawamlishiwatqan yawropa ittipaqigha eza bolush musapisi, siyasiy menide roshenlikke ige bolmisimu, iqtisadiy sahediki tesirining undaq emesliki mana men, dep turuptu. türkiye bilen yawropa ittipaqi döletliri arisidiki iqtisadiy we soda munasiwetliri, siyasiy munasiwetlerge qarighanda téximu uzun ötmüshke ige. türkiye bilen yawropa ittipaqi döletliri arisidiki iqtisadiy munasiwetlerning téximu mustehkem asasqa ige qilinishi, hem yawropa ittipaqi ellirining kélechiki hem türkiye güllendürmekchi bolghan soda munasiwetliri üchün muhim hésablinidu. shunga, tamozhna ittipaqigha özgertish kirgüzüsh detalashlirigha siyasiy köznektinmu bekrek, iqtisadiy köznektin qarap baha bérish lazim. 



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر