таможна иттипақи немә үчүн муһим?

«дунйа иқтисади» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик сани бойичә пирофессор әрдал танас қарагөлниң «таможна иттипақи немә үчүн муһим?» мавзулуқ анализини һузуруңларға сунимиз.

таможна иттипақи немә үчүн муһим?

таможна иттипақи немә үчүн муһим?

түркийә авази радийоси: түркийәниң йавропа иттипақиға әзалиқ мусаписидики муһим қәдәмләрниң бири һесаблинидиған таможна иттипақи, йеқиндин буйан күнтәртипни убданла мәшғул қиливатқан темиларниң бири болуп қалди. 1985 – йилидин буйан ролини җари қилдурушқа башлиған таможна иттипақи түркийә – йавропа иттипақи мунасивәтлиридә һалқилиқ әһмийәткә игә.

йавропа иттипақи билән түркийә арисидики иқтисадий мунасивәтләр, түркийәниң таможна иттипақиға қошулуши билән бирликтә өзгичә бир дәвргә қәдәм қойди. нөвәттә, түркийәниң омумий експортиниң %48.5 ниң йавропа иттипақиға әза әлләргә қилиниши, мунасивәтләрдики иҗабий йөнилишниң намайәндилириниң бири болуп һесаблиниду.

мунасивәтләрниң йавропа иттипақи тәрипигә қаралғинида, иттипаққа әза әлләрниң түркийәгә қилған експорт миқдариниңму йуқири икәнликини көрүвалғили болиду. 2016 – йили йавропа иттипақиға әза әлләрдин түркийәгә 77 милйард 500 милйон доллар қиммитидә мәһсулат експорт қилинди. йәнә келип, әза дөләтләрниң әң муһим ташқи сода шериклириниң бири болған түркийәниң 2016 – йили әза дөләтләр билән болған ташқи сода һәҗиминиң 145 милйард долларға йетишиму алаһидә диққәтни тартиду. америка қошма иштатлири, хитай, русийә вә шивейтсарийәдин қалсила, йавропа иттипақи дөләтлириниң ташқи сода шериклири арисида бәшинчи қатардин орун алидиған түркийәниң, иттипаққа әза әлләрниң иқтисадида наһайити муһим орунда туридиғанлиқини ейтишқа болиду.

22 йилдин буйан таможна иттипақиға әза болуп келиватқан түркийә билән йавропа иттипақи дөләтлириниң иқтисадий мунасивәтлириниң негизидә, өзара һәмкарлиқ еңи йатмақта. бирақ, таможна иттипақиниң нөвәттики сақлиниватқан мәсилиләргә чарә тепишқа қурбиниң йәтмәслики, уни йеңилаш вә техиму чоңқурлуққа игә қилиш еһтийаҗини оттуриға чиқармақта.

түркийә бу җәһәттә йавропа иттипақиға әза дөләтләр билән һәмкарлиқни күчәйтиш, сақлиниватқан мәвҗут мәсилиләрни имканийәтниң йетишичә бир тәрәп қилиш вә таможна иттипақиниң ролини күчәйтиш йолида һәр түрлүк иҗабий қәдәмләрни ташлашқа, шундақла бу истикини очуқ – ашкара һалда оттуриға қойушқа тиришмақта. бу даиридә, йавропа иттипақи билән 2015 – йили май ейида һасил қилинған таможна иттипақини қайтидин тәртипкә селиш келишими муһим орунда туриду. мәзкур тәртипкә селишниң нишани, пүтүнләй йавропа иттипақи – түркийә иқтисадий мунасивәтлирини техиму күчлүк рәвиштә өзара маслаштуруп алға силҗитиштин ибарәт.

нөвәттики таможна иттипақида түркийә пуқралириға виза шәртиниң қойулуватқанлиқи вә йөткәш чәклимисиниң һелиһәм мәвҗутлуқини давамлаштуруватқанлиқиға гуваһ болмақтимиз. киргүзүлидиған түзитишләрниң гәвдилик нишанлириниң бири, бу вә мушуниңға охшаш мәсилиләрни бир тәрәп қилиштур. техиму әтраплиқ оттуриға қойушқа тоғра кәлсә, таможна иттипақиниң күчәйтилишидики түп нишан, түркийәниң таможна иттипақидинму кәң саһәгә игә болған йавропа иттипақиниң ортақ базириға киришини капаләткә игә қилиштур. 1995 – йили таможна иттипақи қурулғанда, түркийә билән йавропа иттипақи арисидики содиға пәқәт санаәт мәһсулатлири вә пишшиқлап ишләнгән йеза – игилик мәһсулатлири киргүзүлгәниди. бирақ, таможна иттипақиға киргүзүлидиған бу қетимқи йеңилиқлар арқилиқ адәм вә хизмәтләрниңму әркин һәрикәт қилишини капаләткә игә қилиш көзләнмәктә.

хизмәт - мулазимәт содисиниң әркинләштүрүлүши билән, түркийә хизмәт саһәсини йавропа иттипақи риқабитигә ечиветиш пиланланмақта. буниң, иқтисадиниң %70 ини хизмәт саһәси шәкилләндүридиған түркийәгә нисбәтән һалқилиқ бир мәсилә икәнликини ейтишқа болиду. кишиләрниң әркин сайаһәт һоқуқини қолға кәлтүрүш билән бирликтә, түркийә пуқралириниң шәнгән (йавропа иттипақиға әза дөләтләр арисидики әркин сайаһәт қилиш келишимигә тәрәп болған дөләтләр) визиси елиш шәрти бикар қилинған болиду. бу сийасәтниң тәрәпләрниң сайаһәт киримлиригә иҗабий һәссә қошуши күтүлмәктә.

таможна иттипақиниң қайтидин тәртипкә селинип техиму илғарлаштурулуши күнтәртипкә келиватқан мушу күнләрдә, германийә баш министири ангела меркел елан қилған сийасий байанатлар диққәтни тартмақта. бирақ, бу байанатларниң һәм хәлқара сода һәм дунйа иқтисадиға нисбәтән иҗабий хусусийити йоқлуқи наһайити ениқ.

әнглийәниң айрилип чиқишидин кейин, йавропа иттипақи өзигә қайтидин ениқлима беришкә тиришиватқан мушундақ бир пәйттә, сода шериклирини муәййәнләштүрүш вә мәвҗут мунасивәтләрни мустәһкәмләш җәһәттә техиму сәзгүр вә ақиланә һәрикәт қилишқа тоғра келиду.

түркийәниң узун йиллардин буйан давамлишиватқан йавропа иттипақиға әза болуш мусаписи, сийасий мәнидә рошәнликкә игә болмисиму, иқтисадий саһәдики тәсириниң ундақ әмәслики мана мән, дәп турупту. түркийә билән йавропа иттипақи дөләтлири арисидики иқтисадий вә сода мунасивәтлири, сийасий мунасивәтләргә қариғанда техиму узун өтмүшкә игә. түркийә билән йавропа иттипақи дөләтлири арисидики иқтисадий мунасивәтләрниң техиму мустәһкәм асасқа игә қилиниши, һәм йавропа иттипақи әллириниң келәчики һәм түркийә гүлләндүрмәкчи болған сода мунасивәтлири үчүн муһим һесаблиниду. шуңа, таможна иттипақиға өзгәртиш киргүзүш дәталашлириға сийасий көзнәктинму бәкрәк, иқтисадий көзнәктин қарап баһа бериш лазим. 



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر