erdoghanning hindistan ziyariti we türkiye – hindistan munasiwetliri

«türkiye we yawro – asiya küntertipi» namliq sehipimizning bu heptilik sanida xelqara munasiwetler bölümi tetqiqatchisi jemil doghach ipekning, «erdoghanning hindistan ziyariti we türkiye – hindistan munasiwetliri» mawzuluq analizini diqqitinglargha sunimiz.

erdoghanning hindistan ziyariti we türkiye – hindistan munasiwetliri

erdoghanning hindistan ziyariti we türkiye – hindistan munasiwetliri

türkiye awazi radiyosi xewiri: türkiye jumhuriyiti jumhur reisi rejep tayyip erdoghan may éyi boyiche qoyuq diplomatik ziyaretlerde boldi. bu ziyaretlerning muhim béketlirining biri hindistan idi. bu ziyaret we türkiye – hindistan munasiwetliri toghrisida téximu ichkirilep uchurlargha ige bolush üchün, «türkiye we yawro – asiya küntertipi» namliq sehipimizning bu heptilik sanida, atatürk uniwérsitéti xelqara munasiwetler bölümi tetqiqatchisi jemil doghach ipekning, «erdoghanning hindistan ziyariti we türkiye – hindistan munasiwetliri» mawzuluq analizini siler bilen ortaqlishimiz. qéni undaqta diqqitinglar bu heqtiki uchurlirimizda bolsun!

* * * * *

türkiye bilen hindistan arisidiki munasiwetlerning güllendürülüshi, türkiye tashqi siyasitining muhim küntertip maddilirining biri. jumhur reis erdoghanning hindistan ziyariti, türkiye tashqi siyasiti nuqtisidin qarighanda muhim hésablinidu. erdoghanning hindistangha milletchi heriket partiyesi parlamént ezaliri bilen birlikte bérishimu bu yerdiki muhim nuqtilarning biri. bu nuqtigha erdoghanning yéngi basquchta yolgha qoyidighan ichki – tashqi siyasetlirining bir ishariti bolushi mumkin, dep baha bérishke bolidu.

bir milyardtin artuq nopusqa ige hindistan, hind okyandimu tebiiy üstünlükke ige bolup, ereb dunyasi bilen malay dunyasi arisidiki ötüsh nuqtisigha jaylashqan. bay étnik qurulmisi arisida türklerge oxshash bashqa étnik guruppilargha mensup musulman qatlamlarmu bar. 7 rayon, 28 fédératsiye arqiliq bashquruluwatqan hindistanda 22 perqliq til ishlitilidu. köp xil medeniyetlik we köp tilliq hindistan bilen türkiyening munasiwetliri nahayiti qedim chaghlargha tayinidu. türkiye jumhuriyitining jumhur reislik sariyi logosidiki yultuzlarning biri hindistanda qurulghan türk babur impératorluqigha wekillik qilidu. nöwette hindistanda 30 milyon etrapida türk esillik kishi hayat kechürmekte.

hindistan küchlük sétiwélish küchige ige 200 – 300 milyon istémalchi yashaydighan, muqim makro iqtisadiy qurulmigha ige bir bazar. türkiye bilen hindistan arisidiki soda hejimi ashmaqta. biraq, ikki döletning sodisi nuqtisidin qaralghinida, ziyan tartiwatqan terep türkiyedur (hindistanning türkiyede nahayiti zor hejimlik sélinmiliri bar. 200 din artuq hindistan shirkiti türkiyede paaliyet élip barmaqta. türkiyening hindistandiki iqtisadiy mewjudiyiti bolsa, nahayiti töwen orunda turidu). hindistan nöwettiki iqtisadiy éshish süritini dawamlashturidighan bolsa, 2030- yiligha barghanda dunyaning eng chong ikkinchi iqtisadiy küchige aylinidu. türkiye hindistangha nisbeten yawropa we ottura sherqke échilishtiki muhim bir shérik bolushi mumkin. ikki dölet arisidiki soda hejimi 6 yérim milyard dollar etrapida. bu yéterlik san emes. bu sanni qisqa mezgilde 10 milyard dollargha yetküzüsh paydiliq bolsa kérek. her ikki terepning bu jehette qetiy iradige ige ikenlikini körüwalghili bolidu.

nöwette hindistanda tamozhna bajliri éghir. hindistan libérallishish yolida tashlanghan pütkül qedemlerge qarimay, éghir tamozhna bajliri arqiliq yerlik sanaetni qoghdashqa tirishmaqta. hindistan hökümiti dunya soda teshkilatigha xam madda import béjini %10, mehsulat béjini bolsa, %20 chüshürüsh toghrisida wede berdi. biraq, köpligen mehsulatlargha qoshumche baj qoyushni dawamlashturmaqta. shuning üchün, baj omumiy sommisi mezkur siziqtin xélila yuqiri. bezide qoshumche bajlar ilawe qilinghinida, bir mehsulatning béji bahasining ikki hessisige teng kélip qalidu. ikki döletning bankichiliq sistémiliri arisida hazirche bir hemkarliq yoq. türk bankiliridin élinghan kapalet mektupliri hindistanda qobul qilinmaydu. shöbe banka échish qiyinchiliqi mewjut, wasitichi bankilar bilen qilinghan soda rasxotliri bekla qimmetke toxtaydu. hindistan bankiliridin kélidighan kirédit höjjetliri intayin inchike tepislatlarnimu öz ichige alghachqa, resmiyetni tamamlash waqti uzirap kétidu. iqtisadiy munasiwetlerning güllinishi üchün, bu xil saqliniwatqan mesililer hel qilinishi kérek.

hindistanda bolupmu siyaset saheside küchiyip bériwatqan islamofobiya xelq arisida chongqur jarahetlerni peyda qilishi mumkin. bu xususta éhtiyatchan bolush lazim. jumhur reis erdoghanning ziyariti bilen birlikte, türkiye – hindistan munasiwetliri süret bilen rawajlinish basquchigha kiridu. bu ziyaretning yene bezi ijabiy özgirishlerni wujudqa chiqirish éhtimalliqi bar؛ hindistan bilen pakistan arisida yéngi diyalog zéminigha imkaniyet yaritip bérishi؛ hindistan – xitay munasiwetlirige hesse qoshushi؛ keshmir mesilisining birinchi qedemde kontrolluq astigha élinishi, arqidin hel qilinishigha xizmet qilishi mumkin. türkiye, amérika qoshma ishtatliri bilen rusiyening hindistandiki pozitsiyelirini tengpunglashturghuchi rol oynishi mumkin. chünki, türkiye bularni qilalighudek imkaniyetke ige bir dölet. hindistandiki xélila yuqiri salmaqni igileydighan musulman nopus we ötmüshte hindistanda qurulghan türk döletliridin qalghan izlar, türkiyening bu ewzellikige küch béghishlaydu. buning bilen birlikte, türkiye hindistan bilen tüzülidighan barliq toxtam we kélishimlerde pakistan we afghanistan muwazinitini saqlap qilishqa tirishishi kérek. bu muwazinet nezerge élinmighinida, türkiyening rayondiki bu ikki kona dosti aghrinip qélishi mumkin.

türkiye bilen hindistan arisida yuqiri derijilikler ziyaretlirini ikki yilda bir özara  ishqa ashurush paydiliqtur. bu ziyaretler peqet yuqiri derijilikler sewiyesidila emes, pütkül qatlamlar boyiche dawamlishishi lazim. téximu köp tetqiqatchi almashturulushi, tetqiqat orunliri ara munasiwetler güllendürülüshi kérek. bu dairide ortaq muhakime yighinliri ötküzülüshi we ikki döletke paydiliq mesililer toghrisida téximu köp tarqitish bérish zörür. xulasiligende, hindistan orni, nopusi, bayliqi we iqtisadi jehette istratégiyelik bir dölet bolup, türkiye hindistan bilen bolghan munasiwetlirini her qaysi saheler boyiche rawajlandurushni dawamlashturidu.


خەتكۈچ: iqtisad , erdoghan , hindistan , türkiye

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر