әрдоғанниң һиндистан зийарити вә түркийә – һиндистан мунасивәтлири

«түркийә вә йавро – асийа күнтәртипи» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик санида хәлқара мунасивәтләр бөлүми тәтқиқатчиси җәмил доғач ипәкниң, «әрдоғанниң һиндистан зийарити вә түркийә – һиндистан мунасивәтлири» мавзулуқ анализини диққитиңларға сунимиз.

әрдоғанниң һиндистан зийарити вә түркийә – һиндистан мунасивәтлири

әрдоғанниң һиндистан зийарити вә түркийә – һиндистан мунасивәтлири

түркийә авази радийоси хәвири: түркийә җумһурийити җумһур рәиси рәҗәп таййип әрдоған май ейи бойичә қойуқ дипломатик зийарәтләрдә болди. бу зийарәтләрниң муһим бекәтлириниң бири һиндистан иди. бу зийарәт вә түркийә – һиндистан мунасивәтлири тоғрисида техиму ичкириләп учурларға игә болуш үчүн, «түркийә вә йавро – асийа күнтәртипи» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик санида, ататүрк университети хәлқара мунасивәтләр бөлүми тәтқиқатчиси җәмил доғач ипәкниң, «әрдоғанниң һиндистан зийарити вә түркийә – һиндистан мунасивәтлири» мавзулуқ анализини силәр билән ортақлишимиз. қени ундақта диққитиңлар бу һәқтики учурлиримизда болсун!

* * * * *

түркийә билән һиндистан арисидики мунасивәтләрниң гүлләндүрүлүши, түркийә ташқи сийаситиниң муһим күнтәртип маддилириниң бири. җумһур рәис әрдоғанниң һиндистан зийарити, түркийә ташқи сийасити нуқтисидин қариғанда муһим һесаблиниду. әрдоғанниң һиндистанға милләтчи һәрикәт партийәси парламент әзалири билән бирликтә беришиму бу йәрдики муһим нуқтиларниң бири. бу нуқтиға әрдоғанниң йеңи басқучта йолға қойидиған ички – ташқи сийасәтлириниң бир ишарити болуши мумкин, дәп баһа беришкә болиду.

бир милйардтин артуқ нопусқа игә һиндистан, һинд окйандиму тәбиий үстүнлүккә игә болуп, әрәб дунйаси билән малай дунйаси арисидики өтүш нуқтисиға җайлашқан. бай етник қурулмиси арисида түркләргә охшаш башқа етник гуруппиларға мәнсуп мусулман қатламларму бар. 7 район, 28 федератсийә арқилиқ башқурулуватқан һиндистанда 22 пәрқлиқ тил ишлитилиду. көп хил мәдәнийәтлик вә көп тиллиқ һиндистан билән түркийәниң мунасивәтлири наһайити қәдим чағларға тайиниду. түркийә җумһурийитиниң җумһур рәислик сарийи логосидики йултузларниң бири һиндистанда қурулған түрк бабур императорлуқиға вәкиллик қилиду. нөвәттә һиндистанда 30 милйон әтрапида түрк әсиллик киши һайат кәчүрмәктә.

һиндистан күчлүк сетивелиш күчигә игә 200 – 300 милйон истемалчи йашайдиған, муқим макро иқтисадий қурулмиға игә бир базар. түркийә билән һиндистан арисидики сода һәҗими ашмақта. бирақ, икки дөләтниң содиси нуқтисидин қаралғинида, зийан тартиватқан тәрәп түркийәдур (һиндистанниң түркийәдә наһайити зор һәҗимлик селинмилири бар. 200 дин артуқ һиндистан ширкити түркийәдә паалийәт елип бармақта. түркийәниң һиндистандики иқтисадий мәвҗудийити болса, наһайити төвән орунда туриду). һиндистан нөвәттики иқтисадий ешиш сүритини давамлаштуридиған болса, 2030- йилиға барғанда дунйаниң әң чоң иккинчи иқтисадий күчигә айлиниду. түркийә һиндистанға нисбәтән йавропа вә оттура шәрқкә ечилиштики муһим бир шерик болуши мумкин. икки дөләт арисидики сода һәҗими 6 йерим милйард доллар әтрапида. бу йетәрлик сан әмәс. бу санни қисқа мәзгилдә 10 милйард долларға йәткүзүш пайдилиқ болса керәк. һәр икки тәрәпниң бу җәһәттә қәтий ирадигә игә икәнликини көрүвалғили болиду.

нөвәттә һиндистанда таможна баҗлири еғир. һиндистан либераллишиш йолида ташланған пүткүл қәдәмләргә қаримай, еғир таможна баҗлири арқилиқ йәрлик санаәтни қоғдашқа тиришмақта. һиндистан һөкүмити дунйа сода тәшкилатиға хам мадда импорт беҗини %10, мәһсулат беҗини болса, %20 чүшүрүш тоғрисида вәдә бәрди. бирақ, көплигән мәһсулатларға қошумчә баҗ қойушни давамлаштурмақта. шуниң үчүн, баҗ омумий соммиси мәзкур сизиқтин хелила йуқири. бәзидә қошумчә баҗлар илавә қилинғинида, бир мәһсулатниң беҗи баһасиниң икки һәссисигә тәң келип қалиду. икки дөләтниң банкичилиқ системилири арисида һазирчә бир һәмкарлиқ йоқ. түрк банкилиридин елинған капаләт мәктуплири һиндистанда қобул қилинмайду. шөбә банка ечиш қийинчилиқи мәвҗут, васитичи банкилар билән қилинған сода расхотлири бәкла қиммәткә тохтайду. һиндистан банкилиридин келидиған киредит һөҗҗәтлири интайин инчикә тәпислатларниму өз ичигә алғачқа, рәсмийәтни тамамлаш вақти узирап кетиду. иқтисадий мунасивәтләрниң гүллиниши үчүн, бу хил сақлиниватқан мәсилиләр һәл қилиниши керәк.

һиндистанда болупму сийасәт саһәсидә күчийип бериватқан исламофобийа хәлқ арисида чоңқур җараһәтләрни пәйда қилиши мумкин. бу хусуста еһтийатчан болуш лазим. җумһур рәис әрдоғанниң зийарити билән бирликтә, түркийә – һиндистан мунасивәтлири сүрәт билән раваҗлиниш басқучиға кириду. бу зийарәтниң йәнә бәзи иҗабий өзгиришләрни вуҗудқа чиқириш еһтималлиқи бар؛ һиндистан билән пакистан арисида йеңи дийалог земиниға имканийәт йаритип бериши؛ һиндистан – хитай мунасивәтлиригә һәссә қошуши؛ кәшмир мәсилисиниң биринчи қәдәмдә контроллуқ астиға елиниши, арқидин һәл қилинишиға хизмәт қилиши мумкин. түркийә, америка қошма иштатлири билән русийәниң һиндистандики позитсийәлирини тәңпуңлаштурғучи рол ойниши мумкин. чүнки, түркийә буларни қилалиғудәк имканийәткә игә бир дөләт. һиндистандики хелила йуқири салмақни игиләйдиған мусулман нопус вә өтмүштә һиндистанда қурулған түрк дөләтлиридин қалған излар, түркийәниң бу әвзәлликигә күч беғишлайду. буниң билән бирликтә, түркийә һиндистан билән түзүлидиған барлиқ тохтам вә келишимләрдә пакистан вә афғанистан мувазинитини сақлап қилишқа тиришиши керәк. бу мувазинәт нәзәргә елинмиғинида, түркийәниң райондики бу икки кона дости ағринип қелиши мумкин.

түркийә билән һиндистан арисида йуқири дәриҗиликләр зийарәтлирини икки йилда бир өзара  ишқа ашуруш пайдилиқтур. бу зийарәтләр пәқәт йуқири дәриҗиликләр сәвийәсидила әмәс, пүткүл қатламлар бойичә давамлишиши лазим. техиму көп тәтқиқатчи алмаштурулуши, тәтқиқат орунлири ара мунасивәтләр гүлләндүрүлүши керәк. бу даиридә ортақ муһакимә йиғинлири өткүзүлүши вә икки дөләткә пайдилиқ мәсилиләр тоғрисида техиму көп тарқитиш бериш зөрүр. хуласилигәндә, һиндистан орни, нопуси, байлиқи вә иқтисади җәһәттә истратегийәлик бир дөләт болуп, түркийә һиндистан билән болған мунасивәтлирини һәр қайси саһәләр бойичә раваҗландурушни давамлаштуриду.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر