қатар- оттура шәрқтә йеңи бир тәңпуңлуқ орнитиливатамду?

«дунйа иқтисади» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик санида пирофессор әрдал танас қарагөлниң «қатар- оттура шәрқтә йеңи бир тәңпуңлуқ орнитиливатамду?» мавзулуқ анализини һузуруңларға сунимиз.

қатар- оттура шәрқтә йеңи бир тәңпуңлуқ орнитиливатамду?

қатар: оттура шәрқтә йеңи бир тәңпуңлуқ орнитиливатамду?

түркийә авази радийоси: оттура шәрқтә йеқинқи бир қанчә күндин буйан пәрқлиқ бир хил һәрикәтлиниш болуватиду. сәуди әрәбистан башчилиқидики мисир, әрәб бирләшмә хәлипилики, йәмән, ливийә вә бәһрәйн қатарлиқ бәш дөләт 5 – ийундин башлап қатар билән болған дипломатик мунасивәтләрни тохтитишни қарар қилди. бу уқтурушниң еғир бир киризисниң бишарәтчиси икәнликини ейтиш мумкин؛ чүнки, бу қарарниң тәсир даириси парс қолтуқи әллириниң сиртиғичә кеңәйди. бу 6 дөләтниң позитсийәсиниң тәсиригә учриған дөләтләр бир – бирләп қатарға ембарго йүргүзүшкә башлиди؛ ийорданийә мунасивәтләрниң дәриҗисини төвәнлитишни қарар қилди, сенегал билән молдавийәму мунасивәтлирини үзгәнликини билдүрди. маракәш, доһаға қатнайдиған айропилан сәпәрлирини тохтатқанлиқини елан қилди. исраилийә болса, қатарға йүргүзүлгән ембарголарға йуқири баһа бәрмәктә. қатар күнсери йеңи бесимларға учримақта. қатар немишқа нишанға елинди? қатарға қарши позитсийә билдүргән әлләр қандақ болуп бундақ тез бир йәргә җәм болалиди? йолға қойулған ембарголарниң сәвәблири немә вә қанчилик әмәлийәткә уйғун? қатарни васитә қилип район қайтидин шәкилләндүрүлүватамду?  қатарниң немишқа нишанға елинғанлиқиға җаваб берәлисәк, йуқиридики соалларниң һәммисигә җаваб бәргән болимиз.

 

қатар немишқа нишанға елинди?

 

қатар болупму йеқинқи 20 йилдин буйан илкидики карбон һидрид записи вә енергийә саһәсигә салған зор миқдардики мәбләғлири билән иқтисадини наһайити йуқири сәвийәгә көтүрүшкә мувәппәқ болди вә районида бир сийасий күч болуш имканийитигә игә икәнликини намайан қилди. башқичә қилип ейтқанда, иқтисадий саһәдә әрәб бирләшмә хәлипилики, сийасий саһәдә сәуди әрәбистан билән риқабәтлишәләйдиған бир дөләткә айланди. мәсилиниң маһийитигә қарайдиған болсақ, қатар билән сәуди әрәбистан арисидики риқабәт темиси пәқәт сийасәтла әмәс؛ икки дөләт йеқинқи йилларда баһаси төвәнләп кетиватқан нефит баһаси йүзисидин аллиқачан қаримуқарши һалға келип болғаниди. иқтисадий җәһәттә асаслиқи нефит киримигә тайинидиған дунйаниң әң чоң нефит ишләпчиқарғучиси вә експорт қилғучиси һесаблинидиған сәуди әрәбистан, төвәнләп кәткән нефит баһаси йүзисидин дучар болған иқтисадий қийинчилиқни һәл қилиши керәк иди. шуңа һәм райониниң нопус вә йәр көлими җәһәттин әң кичик дөләтлириниң бири, һәм өзиму әза нефит експорт қилғучи дөләтләр тәшкилати – опекниң әзаси қатарни өзигә нишан қилип таллиди. чүнки, өзиниң мәнпәәтигә хизмәт қилмиғанлиқини илгири сүрүп, районниң чаптикәш, қулиқи қаттиқ пәрзәнти, дәп қариливатқан қатарниң қарши чиқишниң орниға униң арқисида туруши сәуди әрәбистанниң мәнпәәтлиригә техиму мувапиқ болатти.

бу нуқтида, қатар игә болған енергийә записи тоғрисида тохтилишқа тоғра келиду. қатар, русийә вә ирандин қалса дунйаниң үчинчи чоң тәбиий газ записиға игә дөлити. тизимликтә қатардин қалса, америка вә сәуди әрәбистан орун алиду. нөвәттә 24 милйард 530 милйон метир куб тәбиий газ записиға игә қатарниң нопуси 2 йерим милйон әтрапида болуп, ишләпчиқарған тәбиий газиниң көп қисмини експорт қилалайду. йеқинқи 20 йил ичидики суйуқландурулған тәбиий газни мәркәз қилған селинмилири вә бу селинма йаратқан зор миқдардики ишләпчиқириш сайисида қатар, дунйаниң 4 – чоң тәбиий газ ишләпчиқарғучиси вә 2006 – йилидин буйанқи әң чоң суйуқландурулған тәбиий газ експортчиси һесаблиниду. дунйа суйуқландурулған тәбиий газ базириниң қурғучиси орнидики қатарниң, охшаш вақитта дунйаниң 8 – чоң нефит експортчиси икәнликиниму әстин чиқармаслиқ керәк.

қатар експортлири сайисида дунйаниң иқтисади әң тез тәрәққий қилған вә киши бешиға тоғра келидиған кирими әң йуқири дөләтлириниң биригә айланди... қатарниң туруба линийәлиригила қарап қалмай, қолидики парахотларни ишқа селип суйуқландурулған тәбиий газ експорт қилиши, җуғрапийәлик орни җәһәттә өзигә дегәндәк йеқин болмиған дөләтләр биләнму йеқин мунасивәт орнитишиға васитә болди. буму районидики дунйаниң алдинқи қатардики ташқатма йеқилғуси експортчиси дөләтләрни биарам қилидиған һаләтни шәкилләндүрүшкә башлиди.

илкидики «әлҗәзирә медийа гурупписи» арқилиқ хәлқара мунбәрләрдә көпләп көрүнидиған болушиға иқтисади күчиниң илавә қилиниши дөләтниң сийасий саһәдә күчлүк бир актийор болушиға пурсәт йаритип бәрди. йәнә бир тәрәптин, районниң вә дунйаниң әң муһим тәрәққий қиливатқан дөләтлириниң бири болған түркийә билән болған йеқинлиқи, қурулуштин енергийәгичә көплигән саһәдики һәмкарлиқлири вә қатарниң түркийәгә салған зор миқдардики мәбләғлири көплигән парс қолтуқи дөлитидә мәмнунийәтсизлик пәйда қилди.

буларниң һәммисини нәзәргә алғинимизда, қатарға қилиниватқан ишларниң сәвәбини чүшинивалалаймиз. бу сәвәбтин шуни дейишимиз мумкинки, районда йүз бериватқини йеңи бир әһвал әмәс, дунйави күчләр, райондики дөләтләрдин пайдилинип қатарниң орнитиш еһтимали болған район характерлик тәңпуңлуқниң алдини елишни көзлимәктә. башқичә қилип ейтқанда, дунйави күчләр йеңи түзүмниң шәкиллинишиниң алдини елип, кона түзүмниң давамлишишини капаләткә игә қилишни көзлимәктә؛ йәни бүгүн қатарни, әтә башқа бирини... ишқилип тәңпуңлуқни өзгәртиш имканийитигә игә дөләтләрни контрол қилип туруш уларниң нишанидур.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر