түркийәниң тунҗи миллий сәзгүр нишан бәлгиләш аппарати

«мудапиәдә миллий лайиһәләр» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик санида, түрк хәвәр – иш уйушмиси маарип ишлири мудири тариқ сәзгинниң «түркийәниң тунҗи миллий сәзгүр нишан бәлгиләш аппарати» намлиқ мақалисини һузуруңларға сунимиз.

түркийәниң тунҗи миллий сәзгүр нишан бәлгиләш аппарати

түркийәниң тунҗи миллий сәзгүр нишан бәлгиләш аппарати

түркийә авази радийоси: түркийә түрлүк тәһдитләргә қарши миллий хәвпсизликини капаләткә игә қилишқа урунуш вә террорлуқ тәшкилатлириға қарши күрәш қилиш мусаписидики бәзи җәрйанларда иттипақдашлириниң қорал вә оқ – дора ембарголириға дуч кәлмәктә. пулини төләп сетивалған мудапиә мәһсулатлирини ишлитиш җәһәттә мәсилиләр пәйда қилинмақта, бирақ түркийә бу мәнидә дуч кәлгән һәр бир киризисни пурсәткә айландурушта утуқ қазанмақта. аталмиш иттипақдашлиримиз учқучисиз һава аппаратлирини сетип бериштин өзлирини қачурғаниди, түркийә өзи еһтийаҗлиқ болған учқучисиз һава аппаратлирини өз күчигә тайинип ишләпчиқарди. аталмиш иттипақдашлиримиз қораллиқ учқучисиз һава аппаратлирини бизгә сетип беришни халимиғаниди, түркийә өзигә еһтийаҗлиқ қораллиқ учқучисиз һава аппаратлирини ишләпчиқарғандин сирт уни дунйаниң башқа дөләтлиригә сатқудәк һаләткә кәлди. аталмиш иттипақдашлиримиз уруш айропиланлирида ишлитилидиған бомбиларға «әқлий иқтидар» сәпләйдиған сәзгүр нишан бәлгиләш аппаратлар мәсилисидә түркийәгә тосалғуларни пәйда қилғаниди, түркийә уларни йүрүшләштүрүп ишләпчиқириш алдида турмақта.

бу хил әқлий иқтидарлиқ әслиһәләрдә сиртқа беқинип қелишқа хатимә бериш истратегийәлик әһмийәткә игидур. мәсилән америка, түркийәгә сатқан әқлий иқтидарлиқ әслиһәләрни муәййән җәрйанда бир тәкшүрүш имканийитигә игә болуп, сатқан әслиһәләрниң ишлитилгән вә қалған қисимлириниң санилириғичә көзитип туриду. техиму муһими, бу әслиһәләрниң қайси җайларға етилғанлиқини билиш имканийитиму бар. башқичә қилип ейтқанда, түркийәниң террорлуқ тәшкилатлириға қарши күрәш қилиши әснасида америка қошма иштатлириниң өзидин сетивалған бу әқлий иқтидарлиқ әслиһәләрниң ишлитилишидә сан вә нишанға тосқунлуқ қилиш имканийити бар. һәтта түркийәниң, п к к вә п й д ға охшаш террорлуқ тәшкилатлириға қарши ишләтмәслики үчүн, америка қошма иштатлириниң әқлий иқтидарлиқ әслиһәләрни түркийәгә сатмиған чағлириму болғаниди. шуниң үчүн, түркийәниң мустәқил бир дөләттәк һәрикәт қилишида әқлий иқтидарлиқ әслиһәләрниң миллий имканийәтләргә тайинип ишләпчиқирилиши интайин муһим һесаблиниду.

болупму  бәзи дөләтләр түркийәниң мудапиә санаитиниң миллийлишишиниң алдини елиш үчүн, көплигән истратегийәләрни ишқа салмақта. бир қисим мудапиә мәһсулатлирини сетип бәрмәслик, сетип бәргән бәзи әслиһәләрниң ишлитилишигә тосқунлуқ қилиш, һәтта бәзи йәрлик мәһсулатларниң ишләпчиқирилишиниң алдини елиш үчүн, мунасивәтлик әслиһәләрниң баһасини пәвқуладдә чүшүрүп бериш дегәндәк усулларни ишқа салмақта. хусусән, түркийә еһтийаҗлиқ болуватқан мудапиә мәһсулатлирини йасашқа башлиған һаман баһани алаһидә төвәнлитип, мәһсулатниң илғарлаштурулушиға тосқунлуқ қилишмақта. бу хил тосқунлуқ қилиш һәрикәтлиридин бири сәзгүр нишан бәлгиләш иқтидариға игә аппаратни ишләпчиқириш мусаписидә көрүлмәктә.

түркийә һава армийәси, әқлий иқтидарлиқ әслиһәләрдә сиртқа беқинип қелиштин қутулуш үчүн, 2005 – йили һәрикәткә өтиду, өз дәвриниң алақидар рәһбәрлири әқлий иқтидарлиқ әслиһәләрниң миллий имканийәтләргә тайинип ишләпчиқирилиши үчүн керәклик йолйоруқларни чүшүриду. қисқа мәзгиллик тиришчанлиқ нәтиҗисидә 2006 – йили «сәзгүр нишан бәлгиләш иқтидариға игә аппарат» ишләпчиқилириду. бирақ, униңдин илгири көплигән мәһсулатларда көрүлгинидәк, түркийәниң йәрлик ишләпчиқиришқа йүзлинишиниң алдини елиш үчүн, аталмиш иттипақдашлиримиз һәрикәткә өтиду.

түркийә өзи еһтийаҗлиқ болуватқан сәзгүр нишан бәлгиләш иқтидариға игә аппаратни өз ичигә алидиған JDAM ниң бир данисини 120 миң долларға америка қошма иштатлиридин сетивалатти. түркийәниң 2006 – йили өз күчигә тайинип йасиған сәзгүр нишан бәлгиләш иқтидариға игә аппарати 90 миң долларға тохтиди. йүрүшләштүрүп ишләпчиқарғанда чиқим техиму аз болатти. түркийәниң у күнләрдә йүрүшләштүрүп ишләпчиқириш пиланини оттуриға қойуши билән, америка мәһсулат баһасини алтидин биргә чүшүрүп бериш тәклипини оттуриға қойди. америка қошма иштатлири 120 миң долларға сетиватқан JDAM ниң баһасини бирдинла 20 миң долларға чүшүрди. чиқимниң төвәнлимигән болушиға қаримай, баһасиниң бунчивала төвәнлиши һәйран қаларлиқ иш иди. америка қошма иштатлириниң баһани пәвқуладдә төвәнлитишидики ғәрәзләрдин бири, миллий әқлий иқтидарлиқ әслиһәләрниң йүрүшләштүрүп ишләпчиқирилишиниң алдини елиштин ибарәт иди. баһаниң бу дәриҗидә чүшүрүлүши йәрлик ишләпчиқиришниң чиқимини 4 йерим һәссә көп болуштәк әһвалға чүшүрүп қойди. шуниң билән йүрүшләштүрүп ишләпчиқириш мусаписи бир аз узирап кәтти. лекин, түркийә мустәқил миллий мудапиә сийаситиниң тәқәззасиға асасән, қисқа дейишкә болидиған җәрйан ичидә йүрүшләштүрүп ишләпчиқириш хизмәтлирини башлайду.

сәзгүр нишан бәлгиләш аппаратлири, түркийә пән – техника тәтқиқат оргини – түбитак қармиқидики мудапиә санаити тәтқиқ қилиш – тәрәққий қилдуруш институти инженерлириниң 5 йиллиқ җапалиқ тиришчанлиқ көрситиши нәтиҗисидә ройапқа чиқти. түркийә һава армийәси қораллири арисиға сәпләнгән тунҗи йәрлик алаһидиликкә игә сәзгүр нишан бәлгиләш аппаратлири тунҗи болуп дөләт игиликидики 3 – номурлуқ һава әслиһәлирини асраш мудирлиқида ишләпчиқирилди. дөләт игиликидики һәрбий хизмәт орни сүпитидә паалийәт елип бериватқан бу җайдики унванлиқ вә ишчи хадимлар тәрипидин 2013 – йили тунҗи ишләпчиқириш ишқа ашти. алдинқи мәзгиллик санаәт вә пән – техника ишлири министири фаруқ өзлү, 2017 – йили нойабирда түркийә бүйүк милләт мәҗлисиниң пилан вә хамчот комитетида сөз қилип, сәзгүр нишан бәлгиләш аппарати «HGK-1» ни йүрүшләштүрүп ишләпчиқиришниң башланғанлиқини билдүргәниди. униңдин бурун дунйада пәқәт америка қошма иштатлири, русийә вә исраилийә сәзгүр нишан бәлгиләш аппаратлирини ишләпчиқиралайтти. түркийә, миллий имканийәтлиригә тайинип бу әслиһәни ишләпчиқарған дунйаниң төт дөлитиниң биригә айланди.  «HGK-1» лар фират қалқини һәрикити, зәйтун шехи һәрбий һәрикити вә терроризмға қарши күрәш даирисидики зәрбә бериш һәрикәтлиридә ишлитилди.

ишләпчиқарғучилар тәрипидин тәминләнгән учурларға асасланғанда, «уруш айропиланлири нормал бомбиларни 5 – 6 километир йирақлиқтин атса, HGK ларниң сайисида бу мусапә 25 километирға чиқиду. үстидики қошумчә қанатчәләр вә алаһидә қурулмиси сайисида әқлий иқтидарлиқ бомбилар һавадила сүзүлүп илгирилишини давамлаштуриду. айропилан хәтәрлик районға кирип қелиштин бурунла вәзиписини бихәтәр һаләттә орундап болиду. адәттики бомбиларға орунлаштурушқа болидиған һаләттә лайиһәләнгән аппарат, орни бәлгиләнгән нишанни сүний һәмраһ вә мәхсус байқаш аппаратлириниң йардими билән 6 метирлиқ наһайити төвән еғиш нисбити билән йоқитип ташлийалайду. бундақ болғанда, нишан сиртидики җайларға зийан йәткүзмәстин һәрикәт қилғили болиду.» төвән чиқим билән лайиһәләнгән йуқири иқтидарлиқ HGK лар нөвәттә оттура шәрқ, асийа вә шималий африқа қатарлиқ дунйаниң көплигән дөләтлири тәрипидин диққәт билән көзитилмәктә.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر