kések altun döletliri bashliqlar yighini qaldurghan izlar

«iqtisadiy siyaset közniki» namliq sehipimizning bu heptilik sanida piroféssor doktor erdal tanas qaragölning «kések altun döletliri bashliqlar yighini qaldurghan izlar» mawzuluq xewer analizini huzurunglargha sunimiz.

kések altun döletliri bashliqlar yighini qaldurghan izlar

kések altun döletliri bashliqlar yighini qaldurghan izlar

türkiye awazi radiyosi: «iqtisadiy siyaset közniki» namliq sehipimizning bu heptilik sanida yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti iqtisad kafédrasi oqutquchisi piroféssor doktor erdal tanas qaragölning «kések altun döletliri bashliqlar yighini qaldurghan izlar» mawzuluq xewer analizini huzurunglargha sunimiz.

dunyaning tereqqiy qiliwatqan eng chong 5 iqtisadiy küchidin teshkil tapqan kések altun (BRİCS) guruppisi, 10 – nöwetlik bashliqlar yighinini jenubiy afriqida ötküzdi. jumhur reis erdoghanmu ishtirak qilghan bashliqlar yighinida xelqara sodidin sélinmilarghiche, dunyawi hemkarliqlardin tartip maliye xizmetlirigiche bolghan nahayiti keng dairilik mesililer muzakire qilindi. dunya sodisining %18 ini qiliwatqan bolushi, köpiyiwatqan nopusi, gülliniwatqan iqtisadiy küchi qatarliqlar dunya iqtisadining %23 ini teshkil qilidighan kések altun döletlirining xelqara iqtisad sehnisidiki nopuzining künséri éshishigha seweb bolmaqta. undaqta, soda urushliri toghrisidiki söz – chöchekler dunya iqtisadining küntertipige kirgen we aldimizdiki musapige dair turaqsizliqlar künséri éghirlishiwatqan mushundaq bir peytte, kések altun döletliri bashliqlar yighini tereqqiy qiliwatqan döletlerge qandaq ümidlerni béghishlaydu?

tunji qétimliq yighinini 2006 – yili biraziliye, hindistan, rusiye we xitay tashqi ishlar ministirlirining ishtirak qilishi bilen «BRİC» dégen nam astida chaqirghan bu qurulma, 2009 – yili tunji qétim hökümet we dölet bashliqliri derijilik yighin chaqirdi. 2011 – yili jenubiy afriqining qétilishi bilen nami «BRİCS» gha özgerdi.

bir yerge jem bolghan bu besh döletning eng gewdilik alahidiliki dunya nopusining %40 idin köprekini, dunya iqtisadining %25 ge yéqinini shekillendüridighan bolushidur. kések altun döletliri arisidiki eng chong iqtisadiy küch xitay bolsa, kishi béshigha toghra kélidighan kirimi eng yuqiri dölet rusiyedur. bu döletler özara 102 milyard dollardin artuq soda hejimige ige. buningdin bashqa, bu döletlerning nopusining süret bilen köpiyiwatqanliqini we énérgiye zapisining molliqini tilgha élip ötüshmu paydiliq bolsa kérek. bashqiche qilip éytqanda, nöwette dunyada nopus köpiyish süriti we énérgiye telipide körülgen éshishqa qarshi bu döletning birdin köp késishme nuqtisi bar. bu jehettin élip éytqanda, yighinda chiqirilghan «kések altun énérgiye tekshürüsh hemkarliq munbiri» qurush toghrisidiki qararning nahayiti toghra bir qarar ikenlikini éytishimiz mumkin.

yene, soda we énérgiye menbeliri jehettiki ewzellikini xitay bashchiliqidiki bir belbagh, bir yol qurulushi arqiliq ishqa ashurush üchün gheyret qiliwatqanliqinimu estin chiqarmasliq lazim. eslide buninggha oxshash ghayet zor pilan – layiheler, eza döletler ara hemkarliqni kücheytish bilen birge, küchlük ittipaqdashliqlarning ornitilishighimu hamildardur.

kések altun döletlirining pul – muamile xizmetliri saheside tashlighan tunji qedimi, 2014 – yili qurulghan yéngi tereqqiyat bankisi (NBD) dur. bu bankining qurulush nishani, eza döletler maliye jehette herqandaq bir qiyinchiliqqa duch kelgen teqdirde, hasil qilinghan sermaye arqiliq maliye jehettin yardem bérishtin ibarettur. nöwettiki sermayisi 100 milyard dollargha yetken bu banka, eza döletlerni qerz bilen teminlimekte.

yighinning xulase doklatida bolsa, dunya iqtisadining ochuq – ashkara bolushining ehmiyiti tekitlendi, köp tereplime sodining qollap – quwwetlinishi toghrisida chaqiriq élan qilindi. eslide bu yerde, dunya iqtisadida kéngiyishke bashlighan soda qoruqchiliqi dolqunlirigha qarshi köp tereplime sodini téximu kücheytip, ishenchni chiqish qilidighan, kélechikini mölcherligili bolidighan bir soda sistémisining royapqa chiqirilishi nishan qilinmaqta. chünki, birdin köp terepni öz ichige alidighan bu sistémida, kések altun döletlirining mewjut soda imkaniyetliridin eng ünümlük shekilde paydilinishi we özara sélinma tori shekillendürüshning yoli, soda bixeterlikini kapaletke ige qilish musapisini bésip ötidu.

kések altun döletlirining xelqara iqtisadqa yéngi bir tertip – intizam élip kélishi üchün, eza döletler arisidiki hemkarliq we diyalogni téximu ilgiri sürüsh lazim. yene kélip peqet eza döletler bilenla emes, nöwette dunyaning tereqqiy qiliwatqan, gülliniwatqan barliq döletliri bilen alaqe ornitishqa we tashlinidighan konkrét qedemlerge éhtiyaj bar.

siyasiy we iqtisadiy küch tengpungluqi özgiriwatqan mushundaq sharaitta, türkiyening hem géopolitikiliq ornining teqezzasi hem élip bériwatqan diplomatik munasiwetlirining netijiside halqiliq bir rolgha ige ikenlikini alahide tekitleshke toghra kélidu؛ dunyaning gülliniwatqan iqtisadiy küchlirining biri hésablinidighan türkiyening, kések altun döletlirige qilidighan jemiy éksporti 7 milyard 300 milyon dollar, bu döletlerdin qilidighan importi bolsa, 53 milyard 400 milyon dollar etrapida bolmaqta. meyli iqtisadiy jehettin bolsun, meyli tashqi siyaset jehettin bolsun, türkiyening bu döletler bilen bolghan ikki terep munasiwetlirini güllendürüshi, türkiyeni tereqqiy qiliwatqan döletler arisida aldinqi pilangha chiqiridu.

yuqiriqigha oxshash ehwallar sayisida özgirish shamalliri chiqiwatqan dunya iqtisad sehnisidiki nopuzluq organlar ornini yéngilirigha boshitip béremdu, buni aldimizdiki mezgillerde körimiz.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر