ibrahim qalin: erdoghan némishqa ghelibe qildi / analiz

bu jumhur reislik sariyi bayanatchisi ibrahim qalinning «Daily Sabah» gézitining 2018 – yili 26 – iyundiki sanida élan qilinghan «erdoghan némishqa ghelibe qildi?» mawzuluq siyasi analizi...

ibrahim qalin: erdoghan némishqa ghelibe qildi / analiz

türkiye awazi radiyosi: türk xelqi 24 – iyunda halqiliq ehmiyetke ige jumhur reis we parlamént ezalirini saylap chiqish üchün bélet tashlidi. ishtirak qilish nisbiti yene %80 din yuqiri boldi. jumhur reis rejep tayyip erdoghan omumiy awazning %52.5 ini qolgha keltürüp, qaytidin saylinishini kapaletke ige qildi we eng yéqin reqibidin 10 milyondin artuq awazgha érishti. adalet we tereqqiyat partiyesi %42.5 lik awaz bilen yene bir üstünlükni qolgha keltürdi. shundaq qilip, adalet we tereqqiyat partiyesi bilen milliyetchi heriket partiyesidin teshkil tapqan jumhur ittipaqi parlaméntta kéreklik köp sanliqqa ige boldi.

saylam netijisi xelqning erdoghan we partiyesige bolghan ishenchisining dawamlishiwatqanliqini, shundaqla yéngi pirézidéntliq tüzümini qollap – quwwetligenlikini namayan qildi. shundaq qilip, erdoghan yéngi tüzümning tunji pirézidéntliqigha saylandi. erdoghan nahayiti keskin riqabet ichide ötken saylamdin ilgiri nahayiti ünümlük saylam seperwerlik paaliyiti élip bardi we xelqning neziridiki küchlük ornini saqlap qaldi. öktichi partiyeler mueyyen derijide awazgha érishken bolsimu, bu, erdoghanning türk siyasitidiki küchlük ornigha doél élan qilghudek derijige yételmidi. 16 yildin buyan hakimiyet béshida turuwatqan, 13 saylam we bir omumiy xelq bélet tashlash paaliyitide ghelibe qilghan erdoghan, eng yéqin reqibidin 20 nomur yuqiri awazgha érishti. nöwette dunyaning herqandaq bir yéride bu unwangha namzat bolalaydighan bashqa bir siyasiy zat yoq. bu ehwal peqet erdoghanning siyasiy sahediki eqlinila emes, nurghunlighan chet ellik közetküchining chüshinishke qurbi yetmigen türk xelqining ijtimaiy – siyasiy heqiqetlirinimu eks ettürüp berdi, otturigha qoydi.

erdoghan we adalet we tereqqiyat partiyesi, 2002- yilidin buyan dawamlishiwatqan küchlük xizmetlirige tayinip türkiyede nopuzini saqlap keldi. saylighuchilarning mutleq köp qismi erdoghanning lidérlikini alqishlap, türkiye iqtisadini utuqluq halda eslige keltürgenlikini, téximu élastikliq we sighdurushchan bir siyasiy sistéma shekillendürgenlikini, perqliq qatlamlardiki kishilerning iqtisadiy, siyasiy we ijtimaiy heriket saheside qobul qilinip, ularning bashqurush sépige qétilishlirini kapaletke ige qilghanliqini qobul qildi. erdoghanning utuq qazinishtiki siri, xelqni aldinqi pilangha qoyghan siyasitige yoshurunghandur. partiye we kimlik siyasitining pütmes – tügimes kürishidin halqighan erdoghan, töwen we ottura kirimlik milyonlarche ailining turmush sharaitini yaxshilap maarip, sehiye, üstqurulma, yol, ayrodurum we ijtimaiy olturaqlishish qurulushlirigha meblegh sélish üchün, charchashning némilikini bilmestin xizmet qildi. dölet miqyasida hem sheherlikler, hem chet – yaqa rayonlardiki ahalige paydiliq ijtimaiy adalet siyasetlirining mimari boldi.

erdoghanning utuqliri peqet xelqqe xizmet qilish siyasiti bilenla munasiwetlik emes. u, döletning ijtimaiy we siyasiy sahesini, dindar kishiler, kordlar, elewiyler we yehudiylar, rim ortodoks jamaiti, ermenler we suryanilargha oxshash gheyriy musulman az sanliqlar bolup nahayiti köp perqliq we rengdar kimliklerge achti. kord tiligha qoyulghan cheklime bikar qilindi we bashqa étnik guruppilargha oxshash kordlarmu özlirini ipadiliyeleydighan haletke keldi. tik we yantu yönilishlik ijtimaiy heriketlinishke tutishidighan yollar ularghimu échildi. téximu éniqraq qilip éytqanda, erdoghan köpligen kord jamaet erbablirini öz sépige qoshti. kordlarni öz ichige alghan türk topluqining pütkül qatlamliri bilen küchlük munasiwet ornatti. p k k  térrorluq teshkilati bilen kordlarning arisini roshen perqlendürüp, kord xelqining heqiqiy mesililiridinmu bekrek öz mewjutluqini dawamlashturushqa merkezlishiwatqan, ehmiyet bériwatqan térror torining zulum we weyranchiliqliridin kordlarni azad qildi.

tashqi siyasette bolsa, türkiyening dunyagha bolghan tonushini östürüp, afriqa, asiya we latin amérikisi dégendek rayonlargha sozuldi. erdoghan tashqi siyasetke biri paydigha ériship, yene biri ziyan tartidighan bir oyun, dep qarimidi. shimaliy atlantik ehdi teshkilati – nato ezasi bolushi we yawropa ittipaqi ezaliqigha namzat bolushi, türkiyening dunyaning bashqa rayonliri bilen bolghan munasiwetlirige ehmiyet bérishige tosalghu bolmidi. mesilining mahiyitige qarilidighan bolsa, türkiyening 360 derije déyishke bolghudek derijide tashqi siyaset tonushigha ige bolushi, chégralarning sirtidiki dawalghushluq dunyada zulumgha uchrighan xelqlerge yardem qilish üchün körsetken tirishchanliqlar dunya miqyasida tesir peyda qilip, musulmanlar dunyasi we bashqa jaylardiki milyonlarche kishining qollishigha érishti.

erdoghanning «dunya beshtin chongdur» dégen sözge yighinchaqlashqa bolidighan dunyawi adalet ornitish chaqiriqi bezi qatlamlarni biaram qilishi mumkin, biraq, u mewjut dunya tüzümining négizlik yétersizliklirining birige isharet qilmaqta. shunga, erdoghanning ghelibisini peqet türkiyediki insanlar emes, pelestin, somali, birma, afghanistan, pakistan, ottura asiya, balqan döletliri we bashqa nurghun jaylardiki xelqlermu tebriklidi. öktichiler, öz yétersizliklirining jawabkarliqini üstige élishqa bashlishi kérek. erdoghan 16 yil boyiche memuriy qatlamning eskerlerni bashqurush herikitige bashlamchiliq qildi we özini türk dölitini qoghdashqa teyinlengen dep oyliwalghanlarning nopuzini azaytti. bu nuqtida, siyasiy küchni ishlitishning birdinbir yoli saylamlarda ghelibe qilish idi. erdoghan bu nuqtini tonup yetken halda beygige chüshti we ghelibe qildi. öktichi partiyeler téximu köp tirishchanliq körsitishi we qarilash dolqunliri bilen qorshalghan ésil makanlarning sirtidiki türk saylighuchilarning sözlirige téximu estayidil qulaq sélishi lazim.

yéqinqi heptilerde, türkiyediki saylamlargha alaqidar natoghra uchurlarni heryerde körduq. gherb médiyalirining bezi muxbirliri kochilardiki réalliqni xewer qilishning ornigha öktichilerni qollighuchi siyasiy meslihetchilerdekla heriket qildi. buningdin burunmu bolup ötkinidek, ularning erdoghanning saylamda meghlup bolidighanliqi toghrisidiki mölcherliri toghra chiqmidi. muddialirigha xizmet qilidighan mesililerni tallap xewer qilishliri oqurmenler we anglighuchilarni qaymuqturushni nishan qilatti, biraq, bu usulning héchbiri kargha kelmidi, eksiche, gherblik zhurnalistlarning obrazi etrapida shübhe peyda qildi. téximu yamini, bu zhurnalistlar türkiyening ijtimaiy we siyasiy dinamiklirini chüshinish jehettiki meghlubiyitini izchil dawamlashturmaqta. bu saylam ulargha yéngi bir ibret boldi.

sirttiki közetküchiler erdoghanning ghelibe qilishini mölcherliyelmidi, chünki, ular toplighan uchurlarning menbesi, gherb döletlirining paytextliridiki istratégiye merkezlirining yépiq yighinlirida türkiye toghrisida bir tereplime melumatlarni bergen azsanliq kishi we guruppilar idi. özini türkiye «mutexessisi» dewalghan bezi kishilerning türkiye toghrisida birer estayidil analiz yürgüzüsh iqtidarighimu ige emesliki namayan boldi. 24 – iyun pirézidéntliq we parlamént ezaliri saylamliri peqet erdoghan bilenla emes, oxshash waqitta öktichiler bilenmu munasiwetlik idi.

netije roshen. türkiye pirézidént tüzümi arqiliq yéngi bir dewrge qedem qoydi. u, mesililerde tolghan rayonning muqimliq we bayashatliq arili süpitide qélishni dawamlashturmaqta.

 

eskertish: bu jumhur reislik sariyi bayanatchisi ibrahim qalinning «Daily Sabah» gézitining 2018 – yili 26 – iyundiki sanida élan qilinghan shu namliq inglizche maqalisining terjimisidur.

 


خەتكۈچ: erdoghan , saylam , türkiye

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر