ибраһим қалин: әрдоған немишқа ғәлибә қилди / анализ

бу җумһур рәислик сарийи байанатчиси ибраһим қалинниң «Daily Sabah» гезитиниң 2018 – йили 26 – ийундики санида елан қилинған «әрдоған немишқа ғәлибә қилди?» мавзулуқ сийаси анализи...

ибраһим қалин: әрдоған немишқа ғәлибә қилди / анализ

түркийә авази радийоси: түрк хәлқи 24 – ийунда һалқилиқ әһмийәткә игә җумһур рәис вә парламент әзалирини сайлап чиқиш үчүн беләт ташлиди. иштирак қилиш нисбити йәнә %80 дин йуқири болди. җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоған омумий авазниң %52.5 ини қолға кәлтүрүп, қайтидин сайлинишини капаләткә игә қилди вә әң йеқин рәқибидин 10 милйондин артуқ авазға еришти. адаләт вә тәрәққийат партийәси %42.5 лик аваз билән йәнә бир үстүнлүкни қолға кәлтүрди. шундақ қилип, адаләт вә тәрәққийат партийәси билән миллийәтчи һәрикәт партийәсидин тәшкил тапқан җумһур иттипақи парламентта керәклик көп санлиққа игә болди.

сайлам нәтиҗиси хәлқниң әрдоған вә партийәсигә болған ишәнчисиниң давамлишиватқанлиқини, шундақла йеңи пирезидентлиқ түзүмини қоллап – қуввәтлигәнликини намайан қилди. шундақ қилип, әрдоған йеңи түзүмниң тунҗи пирезидентлиқиға сайланди. әрдоған наһайити кәскин риқабәт ичидә өткән сайламдин илгири наһайити үнүмлүк сайлам сәпәрвәрлик паалийити елип барди вә хәлқниң нәзиридики күчлүк орнини сақлап қалди. өктичи партийәләр муәййән дәриҗидә авазға еришкән болсиму, бу, әрдоғанниң түрк сийаситидики күчлүк орниға доел елан қилғудәк дәриҗигә йетәлмиди. 16 йилдин буйан һакимийәт бешида туруватқан, 13 сайлам вә бир омумий хәлқ беләт ташлаш паалийитидә ғәлибә қилған әрдоған, әң йеқин рәқибидин 20 номур йуқири авазға еришти. нөвәттә дунйаниң һәрқандақ бир йеридә бу унванға намзат болалайдиған башқа бир сийасий зат йоқ. бу әһвал пәқәт әрдоғанниң сийасий саһәдики әқлинила әмәс, нурғунлиған чәт әллик көзәткүчиниң чүшинишкә қурби йәтмигән түрк хәлқиниң иҗтимаий – сийасий һәқиқәтлириниму әкс әттүрүп бәрди, оттуриға қойди.

әрдоған вә адаләт вә тәрәққийат партийәси, 2002- йилидин буйан давамлишиватқан күчлүк хизмәтлиригә тайинип түркийәдә нопузини сақлап кәлди. сайлиғучиларниң мутләқ көп қисми әрдоғанниң лидерликини алқишлап, түркийә иқтисадини утуқлуқ һалда әслигә кәлтүргәнликини, техиму еластиклиқ вә сиғдурушчан бир сийасий система шәкилләндүргәнликини, пәрқлиқ қатламлардики кишиләрниң иқтисадий, сийасий вә иҗтимаий һәрикәт саһәсидә қобул қилинип, уларниң башқуруш сепигә қетилишлирини капаләткә игә қилғанлиқини қобул қилди. әрдоғанниң утуқ қазиништики сири, хәлқни алдинқи пиланға қойған сийаситигә йошурунғандур. партийә вә кимлик сийаситиниң пүтмәс – түгимәс күришидин һалқиған әрдоған, төвән вә оттура киримлик милйонларчә аилиниң турмуш шараитини йахшилап маарип, сәһийә, үстқурулма, йол, айродурум вә иҗтимаий олтурақлишиш қурулушлириға мәбләғ селиш үчүн, чарчашниң немиликини билмәстин хизмәт қилди. дөләт миқйасида һәм шәһәрликләр, һәм чәт – йақа районлардики аһалигә пайдилиқ иҗтимаий адаләт сийасәтлириниң мимари болди.

әрдоғанниң утуқлири пәқәт хәлққә хизмәт қилиш сийасити биләнла мунасивәтлик әмәс. у, дөләтниң иҗтимаий вә сийасий саһәсини, диндар кишиләр, кордлар, әләвийләр вә йәһудийлар, рим ортодокс җамаити, әрмәнләр вә сурйаниларға охшаш ғәйрий мусулман аз санлиқлар болуп наһайити көп пәрқлиқ вә рәңдар кимликләргә ачти. корд тилиға қойулған чәклимә бикар қилинди вә башқа етник гуруппиларға охшаш кордларму өзлирини ипадилийәләйдиған һаләткә кәлди. тик вә йанту йөнилишлик иҗтимаий һәрикәтлинишкә тутишидиған йоллар уларғиму ечилди. техиму ениқрақ қилип ейтқанда, әрдоған көплигән корд җамаәт әрбаблирини өз сепигә қошти. кордларни өз ичигә алған түрк топлуқиниң пүткүл қатламлири билән күчлүк мунасивәт орнатти. п к к  террорлуқ тәшкилати билән кордларниң арисини рошән пәрқләндүрүп, корд хәлқиниң һәқиқий мәсилилиридинму бәкрәк өз мәвҗутлуқини давамлаштурушқа мәркәзлишиватқан, әһмийәт бериватқан террор ториниң зулум вә вәйранчилиқлиридин кордларни азад қилди.

ташқи сийасәттә болса, түркийәниң дунйаға болған тонушини өстүрүп, африқа, асийа вә латин америкиси дегәндәк районларға созулди. әрдоған ташқи сийасәткә бири пайдиға еришип, йәнә бири зийан тартидиған бир ойун, дәп қаримиди. шималий атлантик әһди тәшкилати – нато әзаси болуши вә йавропа иттипақи әзалиқиға намзат болуши, түркийәниң дунйаниң башқа районлири билән болған мунасивәтлиригә әһмийәт беришигә тосалғу болмиди. мәсилиниң маһийитигә қарилидиған болса, түркийәниң 360 дәриҗә дейишкә болғудәк дәриҗидә ташқи сийасәт тонушиға игә болуши, чеграларниң сиртидики давалғушлуқ дунйада зулумға учриған хәлқләргә йардәм қилиш үчүн көрсәткән тиришчанлиқлар дунйа миқйасида тәсир пәйда қилип, мусулманлар дунйаси вә башқа җайлардики милйонларчә кишиниң қоллишиға еришти.

әрдоғанниң «дунйа бәштин чоңдур» дегән сөзгә йиғинчақлашқа болидиған дунйави адаләт орнитиш чақириқи бәзи қатламларни биарам қилиши мумкин, бирақ, у мәвҗут дунйа түзүминиң негизлик йетәрсизликлириниң биригә ишарәт қилмақта. шуңа, әрдоғанниң ғәлибисини пәқәт түркийәдики инсанлар әмәс, пәләстин, сомали, бирма, афғанистан, пакистан, оттура асийа, балқан дөләтлири вә башқа нурғун җайлардики хәлқләрму тәбриклиди. өктичиләр, өз йетәрсизликлириниң җавабкарлиқини үстигә елишқа башлиши керәк. әрдоған 16 йил бойичә мәмурий қатламниң әскәрләрни башқуруш һәрикитигә башламчилиқ қилди вә өзини түрк дөлитини қоғдашқа тәйинләнгән дәп ойливалғанларниң нопузини азайтти. бу нуқтида, сийасий күчни ишлитишниң бирдинбир йоли сайламларда ғәлибә қилиш иди. әрдоған бу нуқтини тонуп йәткән һалда бәйгигә чүшти вә ғәлибә қилди. өктичи партийәләр техиму көп тиришчанлиқ көрситиши вә қарилаш долқунлири билән қоршалған есил маканларниң сиртидики түрк сайлиғучиларниң сөзлиригә техиму әстайидил қулақ селиши лазим.

йеқинқи һәптиләрдә, түркийәдики сайламларға алақидар натоғра учурларни һәрйәрдә көрдуқ. ғәрб медийалириниң бәзи мухбирлири кочилардики реаллиқни хәвәр қилишниң орниға өктичиләрни қоллиғучи сийасий мәслиһәтчиләрдәкла һәрикәт қилди. буниңдин бурунму болуп өткинидәк, уларниң әрдоғанниң сайламда мәғлуп болидиғанлиқи тоғрисидики мөлчәрлири тоғра чиқмиди. муддиалириға хизмәт қилидиған мәсилиләрни таллап хәвәр қилишлири оқурмәнләр вә аңлиғучиларни қаймуқтурушни нишан қилатти, бирақ, бу усулниң һечбири карға кәлмиди, әксичә, ғәрблик журналистларниң образи әтрапида шүбһә пәйда қилди. техиму йамини, бу журналистлар түркийәниң иҗтимаий вә сийасий динамиклирини чүшиниш җәһәттики мәғлубийитини изчил давамлаштурмақта. бу сайлам уларға йеңи бир ибрәт болди.

сирттики көзәткүчиләр әрдоғанниң ғәлибә қилишини мөлчәрлийәлмиди, чүнки, улар топлиған учурларниң мәнбәси, ғәрб дөләтлириниң пайтәхтлиридики истратегийә мәркәзлириниң йепиқ йиғинлирида түркийә тоғрисида бир тәрәплимә мәлуматларни бәргән азсанлиқ киши вә гуруппилар иди. өзини түркийә «мутәхәссиси» дәвалған бәзи кишиләрниң түркийә тоғрисида бирәр әстайидил анализ йүргүзүш иқтидариғиму игә әмәслики намайан болди. 24 – ийун пирезидентлиқ вә парламент әзалири сайламлири пәқәт әрдоған биләнла әмәс, охшаш вақитта өктичиләр биләнму мунасивәтлик иди.

нәтиҗә рошән. түркийә пирезидент түзүми арқилиқ йеңи бир дәвргә қәдәм қойди. у, мәсилиләрдә толған районниң муқимлиқ вә байашатлиқ арили сүпитидә қелишни давамлаштурмақта.

 

әскәртиш: бу җумһур рәислик сарийи байанатчиси ибраһим қалинниң «Daily Sabah» гезитиниң 2018 – йили 26 – ийундики санида елан қилинған шу намлиқ инглизчә мақалисиниң тәрҗимисидур.

 



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر