saylam basquchining buningdin kéyinki ehwali

saylam basquchi buningdin kéyin némishqa qutublashturush alahidilikige ige bolalmaydu?

saylam basquchining buningdin kéyinki ehwali

saylam basquchining buningdin kéyinki ehwali

türkiye awazi radiyosi: türkiyede nahayiti qisqa waqittin kéyin pirézidént we parlamént ezaliri saylimi ötküzülidu. shunga pirézidént namzatliri bilen siyasiy partiyeler küchining yétishiche saylam riqabiti paaliyetlirini élip bériwatidu. türkiye tarixining tunji jumhur reislik saylimi basquchigha nezr tashlighanda, aldi bilen közge chéliqidighini, belki tarixida héch körülüp baqmighan ilmiy bir basquchning dawamlishiwatqanliqidur.

 nöwette, namzatlar we siyasiy partiyeler burunqidek qattiq uslubtiki bayanatlarni, qutublashturidighan, heddidin éship ketken sözlerni qilidighan saylam riqabiyiti dégüdek közge chéliqmaydu.

 buning sewebliri némiler bolushi mumkin? bu munasiwet bilen, biz bu heptiki pirogrammimizda,  yildirim beyazit uniwérsitéti, siyasiy penler fakulétining mudiri piroféssor doktor qudret bulbulning bu heqtiki analizini huzurunglargha sunimiz

buning sewebi, %  1+50 lik awazgha érishish üchün muresseleshmise qetiy bolmaydighan bir xil siyasetning yolgha qoyulushidur.

ilgiriki saylamlargha nezer tashlanghinida, türkiye siyasitide siyasiy partiyelerning % 20 lik awaz bilen hakimiyet béshigha chiqalaydighanliqini körüsh mumkin. adalet we tereqqiyat partiyesi özi üchünmu nahayiti qiyin bolghan yolni tallap, dölet bashliqini % 1+50 lik awaz bilen saylash siyasitini yolgha qoydi hem bu basquchqa rehberlik qildi.

shunga, buningdin kéyin siyasiy partielerning peqet öz terepdarlirining könglige yaqidighan siyasetlerni yolgha qoyushila kupaye qilmaydu. namzatlarning hakimiyet béshigha chiqalishi üchün her sahe ammisining awazigha érisheleydighan siyasetlerni yolgha qoyushigha toghra kélidu. jümlidin, bu nishangha yétish üchün her sahe ammisining qollap quwwetlishini qolgha keltürüshige, ularni qayil qilishigha toghra kélidu.

bu dairide barliq siyasiy partiyelerning téximu keng dairide her sahe ammisining könglige yaqidighan siyasetlerni yolgha qoyushigha, heddidin ashqan sözler we bashqilarning zitigha tégidighan shexshlerge cheklime qoyushigha toghra kélidu.

türkiyeni bashqurushning rayon xaraktérlik qyinliqi nezerde tututulghinida, namzatlar hem siyasiy partiyeler, saylam sistémisining teqezzasigha asasen téximu keng dairilik muressechilik siyasitini yolgha qoymisa zadi bolmaydu.

saylamning ikkinchi basquchqa qélish éhtimalliqi

xelq rayini sinash netijiliri jumhur reislik saylamlirining birinchi basquchta tamamlinidighanliqigha isharet qilsimu, lékin, öktichi partiyeler we ularning namzatliri saylamning ikkinchi basquchqa qélishi üchün imkaniyetning bariche tirishchanliq körsitiwatidu.

shunga, nezeriye jehettin bolsimu saylamlarning ikkinchi basquchqa qélish éhtimalliqi namzatlar we siyasiy partiyelerni téximu diqqet qilishqa we söz qilghanda téximu sezgür bolushqa mejbur qilmaqta. bolupmu öktichi partiyeler peqet özlirining terepdarlirining awazi arqiliqla % 1+50 lik awazgha érishelmeydighanliqi üchün, bashqa partiyeler hem qismen adalet we tereqqiyat partiyesining qollighuchilirining awazigha érishishni qolgha keltürüshke muhtaj.

bu ehwal siyasiy partiyeler we namzatlarni tebiiy halette bashqa partiyelerning terepdarlirining zitigha tégidighan sözlerni qilish we bayanatlarni bérishtin yiraq turushqa, eksiche hemmini baghrigha basidighan siyasetlerni yolgha qoyushqa mejburlimaqta.

aldimizdiki künlerde héchqandaq bir namzatning yaki partiyening ghelibe qilalmay, jumhur reislik saylamliri ikkinchi basquchqa qalghan teqdirde, ikkinchi basquchluq saylamlarda ghelibe qilishta, siliq – sipaye sözler hem bayanatlar muhim rol oynaydu. bundaq ehwal astida, herqaysi siyasiy partiyeler, ikkinchi basquchluq saylamlargha oxshimighan siyasiy partiyeler bilen hemkarliq asasida qatnishidighanliqi üchün, bashqa partiyelerningmu qollap awaz bérishige éhtiyaji chüshidighanliqi üchün, qattiq uslubta söz qilish hem bayanatlarni bérishtin özlirini chetke alidu.

saylighuchilarningmu biwasite namzat körsiteleydighan bolushi

ilgiriki jumhur reislik saylamlirida, peqet partiyelerning mejlistiki guruppiliri yaki melum sandiki parlamént ezalirila jumhur reislik üchün namzat körsitetti. bu ehwal eslide saylighuchining iradisining saylam sanduqigha toluq eks etmeslikidek xewpni öz ichige alatti.

 bu, démokratiye hem erkinlikler jehettin bir boshluq idi. yéngi tüzüm arqiliq bu boshluqning orni tolduruldi. yüz ming kishining awazi arqiliq hemme buningdin kéyin jumhur reis namzati bolalaydu. bu hoquq bolupmu kichik partiyeler we öktichi  guruppilarni tüzüm ichide bashqurush jehettin nahayiti zor ehmiyetke ige.

eger bu hoquq bérilmigen bolsa idi, bu partiyeler we guruppilar téximu qopal bolatti. emma bu hoquq bilen birlikte bu partiyeler we guruppilarmu öz namzatlirini tallash salahiyitige érishti. bu partiyeler we guruppalar buningdin kéyin yüz ming kishining awazigha érishelmigen teqdirde, jawabkarliqni tüzümge artip qoyalmaydu.

türkiyede ilgiriki saylamlarda partiyelerning hemkarlishishi qanunluq ish emes idi. emma bu qétimqi saylamlarda ittipaqdashliq ornitish üchün zémin hazirlap bérilgenliki üchün, siyasiy partiyeler  asasliqi «jumhur ittipaqi» yaki «millet ittipaqi» teriqiside saylamlargha qatnishidu. siyasiy partiyelerning ittipaqdashliq ornitish arqiliq saylamlargha qatnishishi ikki shekilde siyasiy sürkilishlerni yumshatmaqta.

ilgiriki ittipaqdashlar, birleshmiler saylamdin kéyin ishqa ashurulatti. saylam harpisida bolsa hemme öz aldigha paaliyet élip baratti. emdilikte bolsa ittipaqdashliq ornitish saylam harpisida ishqa ashurulidighanliqi üchün, hemde saylam basquchida yuqirida tilgha élinghan amillarmu muhim rol oynighanliqi üchün, siyasiy bayanatlar tebiiy halette yumshimaqta.

 ittipaqdashliqning saylamdin burun shekillinishi saylighuchilargha bu ittipaqdashliqni qollash yaki qollimasliq imkaniyiti yaritip bermekte.

yene bir tereptin, ittipaqdashlar arqiliq saylamgha qatnishish, % 10 lik saylam cheklimisige bérip taqalmaydighanliqi üchün, kichik partiyelernimu parlaménttin orun aldurush pursiti tughuldi. parlaméntta wekili bar siyasiy partiyelerning köpiyidighan bolushimu saylam basquchida siyasiy sürkilishlerni azaytmaqta.

bashqa kimliklerni chetke qéqish siyasetlirining qollashqa érishelmeydighan bolushi

saylam basquchida bolupmu solchil partiyeler daim dégüdek küntertipke élip kélidighan «ilgharliq – qalaqliq», «laiklik – anti laiklik», «zamaniwiliq», « atatürkchilik» dégendek talash – tartishlar emdilikte dégüdek közge chéliqmaywatidu. bu talash – tartishlarning bu partiyelerge nisbeten birdinla ehmiyitini yoqatqanliqini éytish heqiqettin yiraqlap ketkenliktur.

chünki bayanatlarni bérishtiki bundaq özgirishning asasliq sewebi saylam sistémisidur. derweqe, peqet özining terepdarlirighila asaslinidighan, bashqilarning kimliklirini chetke qaqidighan siyasetlerni yolgha qoyush arqiliq % 1+50 lik awazgha érishkili bolmasliq, herqaysi partiyelerni qanche on yillardin buyan dawamlashturup kelgen siyasetlirini közdin kechürüshke mejburlimaqta.

hakimiyet béshigha chiqish üchün bashqilarning kimliklirini chetke qéqish emes, eksiche, her sahe ammisining qollishigha éhtiyaj chüshüshi, herqaysi partiyelerge mejburiy bir özgirishni tangmaqta. herqaysi partiyelerning oxshimighan sahedikiler bilen alaqe ornitishqa mejbur qélishi türkiyege nisbeten muhim hem ijabiy özgirishtur.

térrorchilarning yantayaqlirining chetke qéqilishi

saylam basquchida diqqet qozghaydighan yene bir amil, térrorluq teshkilatliri bilen arisigha ochuq - ashkara halda musape qoymighan h d p bilen, qarimaqqa héchqandaq bir partiyening ittipaqdashliq ornitishqa yéqinlashmasliqidur.

bu ammiwi bésim, démokratiyening öz pirinsipliri dairiside özining rolini jari qildurushi jehettin ijabiy özgirish hésablinidu.

siyasiy partiyeler bir tereptin puqrawi we démokratik bir teshkilat süpitide saylamlargha qatnashsa, saylamlardin kéyin térrorchilar orunlishiwalghan taghqa, térrorchilargha salam yolliyalmaydu, saylanmighan térrorchilardin yolyoruq alalmaydu.

saylam basquchida her sahe ammisining qollishigha érishish zörürriyiti  ammini birinchi orungha qoyush siyasetlirinimu ewj alduruwetti. bolupmu öktichi partiyeler némini qandaq ishlepchiqiridighanliqlirini emes, némini qandaq teqsim qilidighanliqliri toghruluq wedilerni bermekte.

bu ehwal biraz türkiyening kishi béshigha toghra kélidighan kirimining 2 ming dollarliq emes, 10 ming dollarliq bir dölet bolushidur. shuning bilen bir waqitta, ammini birinchi orungha qoyimen dep réalliqqa qilche uyghun kelmeydighan chiqim, baj qatarliq yollargha murajiet qilish peqet bashqilarning töligen bedelliri bilenla mumkindur.

köplep baj élish bazarlarni, puqrawi sahelerni qiyin ötkelge duchar qilidu, ishlepchiqirishni töwen sewiyege chüshürüp qoyidu. hemme kishige réalliqtin halqighan halda wedilerni bérish yoqsulluqqa tengdur.

yéngi siyasetning xaraktéri,  öktichi bolghangha emes, emeliyetchil bolghangha egishishni teqezza qilidu

türkiye rayonida nahayiti jiddiy xewplerge duch kéliwatqan bir peytte, ichki siyasette, chetke qaqidighan emes, hemmini baghrigha basidighan, qutublashturidighan emes, birleshtüridighan, kimlik siyasiti bilen kichik guruppilarni emes, chong – chong  jemiyetlerge rehberlik qilidighan siyasetlerning téximu köp qollashqa érishishi, döletning istiqbali üchün nahayiti zor ehmiyetke ige.

jumhur reislik hökümet tüzümi bu ehwalni hazirdin bashlapla kapalet astigha alghandek qilidu. namzatlar we herqaysi siyasiy partiyeler her sahe ammisining téximu köp qollishigha érishishni qolgha keltürüsh üchün, buningdin kéyin öktichi guruppilargha emes, emeliyetchil bolghangha egishishke muhtajtur.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر