хәлқара қанун нуқтиийнәзиридин 1915 – йилқи вәқәләргә нәзәр

һәр йили апрел ейида биринчи дунйа уруши мәзгилидә 1915 – йили османли империйәси терротерийәси ичидә йүз бәргән вәқәләр тоғрулуқ дунйа мәтбуатлирида түрлүк байанатлар елан қилиниду.

хәлқара қанун нуқтиийнәзиридин 1915 – йилқи вәқәләргә нәзәр

хәлқара қанун нуқтиийнәзидин 1915 – йилқи вәқәләргә нәзәр

түркийә авази радийоси: йеқинқи йиллардин буйан һәр йили апрел ейида биринчи дунйа уруши мәзгилидә 1915 – йили османли империйәси терротерийәси ичидә йүз бәргән вәқәләр тоғрулуқ дунйа мәтбуатлирида түрлүк байанатлар елан қилиниду. бу мунасивәт билән, биз бу һәптики пирограммимизда, хәлқара қанун нуқтиийнәзиридин 1915 – йилқи вәқәләргә бир қур нәзәр ташлап чиқимиз.

йеқинқи йиллардин буйан һәр йили апрел ейда дунйа мәтбуатлирида охшаш мәнзириләрни көзгә челиқтуримиз. җүмлидин, биринчи дунйа уруши мәзгилидә османли империйәси терротерийәси ичидә йүз бәргән вәқәләрниң дөләтләр, тәшкилатлар  йаки кишиләр тәрипидин бурмиланған һалда елан қилинғанлиқини көримиз.

әрмәни вәқәлири йаки әрмәни қарашлирини қоллайдиған шәхсләрниң көпинчиси тарих йаки сийасий пәнләр саһәсидин болиду. бу шәхсләр вәқәләрни «ирқий қирғинчилиқ» дәп атайду. түркләрниң йаки түркийәниң қарашлирини қоллайдиған шәхсләрниң көпинчисиму бу мәсилигә тарихий нуқтиийнәзәрдин қарайду вә әрмәнләрни башқа җайларға орунлаштуруш қанунини иҗра қилишниң һечқачан «ирқий қирғинчилиқ» болмайдиғанлиқини оттуриға қойиду.

буниңдин узун йиллар муқәддәм йүз бәргән вәқәләрни чүшиниш үчүн тарихий нуқтиийнәзәргә еһтийаҗ бардур. бирақ, бу йәрдә шу муһим нуқтини тәкитләп өтүшкә тоғра келиду؛ «ирқий қирғинчилиқ» аталғуси хәлқара қанун саһәсидин орун алиду. шуңа, тарих саһәсидин кәлгән шәхсләр йаки сийасәтчиләрниң бу һәқтә пикир байан қилиши мәсилини толуқ анализ қилғили болмаслиқтәк әһвалларни кәлтүрүп чиқириду. бу мәсилә һәққидә байанат елан қилғанлар өзлириниң қарашлириға асасән түрлүк миқдарларда өлүм билән нәтиҗиләнгән вәқәләрни «ирқий қирғинчилиқ» дәп атайду. һалбуки, һәрқандақ бир вәқәниң «ирқий қирғинчилиқ» икәнлики йаки «ирқий қирғинчилиқ» әмәслики үчүн хәлқара қанунға асасән қарар чиқирилиду.

«ирқий қирғинчилиқ» мәсилисидә дәсләпки муһим қарар, бирләшкән дөләтләр тәшкилати омумий кеңишиниң 260 – номурлуқ қарариға асасән 1948 – йили «ирқий қирғинчилиқ җинайитиниң алдини елиш вә җазаландуруш әһдинамиси» ниң қобул қилиниши билән оттуриға чиқти. әрмәнләр османли империйәси терротерийәсидә аввал аптономийә, кейин мустәқил дөләт қуруш үчүн сийасий вә қораллиқ паалийәтләрни елип барди. уларниң бу һәрикити «сийасий гуруппа» паалийәтлири һесаблиниду. шуңа, мәзкур әһдинамидә бәлгиләнгән «төт гуруппа» ға тәвә әмәс.

 

 

шу дәврдики османли империйәси һөкүмитиниң сийаситидә, мәзкур әһдинаминиң 2 – маддисида бәлгиләнгән «мәқсәтлик йоқитиш» ни нишан қилидиғанлиқиға даир бир ирадә йаки ибарә мәвҗут әмәс. мәқсәтлик йоқитишни испатлиғудәк йазма вә ағзаки һөҗҗәтләр болмиғинидәк, барлиқ һөҗҗәтләр әрмәнләрни қоғдаш вә уларниң тинч – аман йашишини ишқа ашурушни нишан қилидиғанлиқини көрситиду. өлгән әрмәнләрниң сани вәқәләрниң «ирқий қирғинчилиқ» икәнликини испатлап бериштин толиму йирақ. охшаш сәвәбләр билән районда өлгәнләр түрк пуқраларниң сани техиму көптур. бу нуқтидин елип ейтқанда, әрмәнләрни башқа җайларға орунлаштуруш қануни һәргизму мәзкур әһдинаминиң 2 – маддисиниң с қисмиға асасән васитилик йаки мәхпий «ирқий қирғинчилиқ» әмәстур.

мәзкур әһдинамигә асасән «ирқий қирғинчилиқ» һесабланмайдиған әрмәнләрни башқа җайларға орунлаштуруш қануниниң пәрдә арқисидики һәрбий һәқиқәтләрниму нәзәргә алғанда, буниң қануний җәһәттин «инсанийәткә қарши җинайәт» һесаблинишиму мумкин әмәс. чүнки әрмәнләрни башқа җайларға орунлаштуруш қанунини иҗра қилиш җәрйанида йүз бәргән вәқәләр рим әһдинамисиниң 7 – маддисиға асасән «ирқий қирғинчилиқ» һесабланмайду. йәни османли империйәсиниң инсанийәткә қарши җинайәт тәшкил қилғудәк әрмәнләрниң нопусиға қарши пиланлиқ һалда «кәң көләмлик вә системилиқ һалда һуҗум қилиш» ни нишан қилидиғанлиқи испатланғини йоқ. әрмәнләрни башқа җайларға орунлаштуруш қануни етник тазилаштин пәрқлиқ һалда әрмәнләрни мәҗбурий һалда сүргүн қилишни нишан қилмайтти, әрмәнләргә қарши диний йаки башқа сәвәб билән қәтлиам йүргүзүшниму нишан қилмайтти. чүнки, башқа әрмәнләрни җайларға орунлаштуруш қануни әрмәнләрниң бихәтәрликини қоғдаш мәқситидә иҗра қилинғаниди. буниңдин башқа йәнә, бу қанунниң иҗра қилинишидин, әрмәнләрниң ишғалчи рус қошунлири билән бирлишип, балқан урушлиридикигә охшаш түркләргә – мусулманларға қарши «ирқий қирғинчилиқ» йүргүзүшиниң алдини елиш үчүн иди.

уруш мәзгилидә райондики бәзи гуруппиларниң районда оттуриға чиққан қисмән һакимийәт бошлуқидин пайдиланғанлиқини билимиз. райондики бәзи гуруппилар өзлириниң нишаниға йетиш үчүн көчүш һалитидики әрмәнләргә һуҗум қилған, өлтүргән вә мал – мүлүклирини булап – талиғаниди. османли империйәси үч сәптә уруш қиливатқанлиқи үчүн, қол илкидики чәклик қораллиқ күчлири билән бәзидә әрмәнләрниң һәммисини һәр җәһәттин қоғдийалмиған. бу әһвал, җуғрапийә, ғизасизлиқ, дорисизлиқ вә һәммә йақни кесәллик қаплап кетиш қатарлиқ сәвәбләр түпәйли көчүшкә мәҗбур болған пуқрави түркләрниң өлүмлириниң әрмәнләрниңкидин артуқ болмисиму, әрмәнләрни башқа җайларға орунлаштуруш қанунида васитилик йолллар арқилиқ йоқитишни нишан қилмайдиғанлиқини көрситиду. буниңдин башқа йәнә, дөләт даирилиридә пәвқуладдә вәқәләргә қарши пушайманлиқ вә зораванлиқққа қарши ғәзәп – нәпрәтниң туғулғанлиқиму билиниду. дәрвәқә, «җинайәт» категорийәсигә киридиған булаңчилиқ вә өлтүрүш җавабкарлири техи уруш ахирлашмастинла сотланған вә өлүмгә һөкүм қилинған.

бу мәсилә күнимиздә тарихий вә қануний бир вәқә болуштинму бәкрәк, сийасий бир вәқәгә айландурувелинди. хәлқара мунасивәтләр саһәсидә түркийәни рәқиб дәп қариған вә түркийәниң йолға қойуватқан ташқи сийаситини өзигә тәһдит дәп билидиған дөләтләр вә тәшкилатлар бу мәсилини түркийәгә қарши козер сүпитидә ишлитишкә урунмақта.

нөвәттә нәзәрдә тутушқа тегишлик йәнә бир нуқта, әрмәнләр ичидики ашқун гуруппилар давамлаштуруватқан икки йөнилишлик уруштур. дәрвәқә, бу гуруппила һәм әзәрбәйҗанға қарши қанлиқ урушни давамлаштуруватиду, һәмдә түркийәгә қарши писхологийәлик урушни давамлаштуруватиду. бу писхологийәлик уруш әзәрбәйҗан терротерийәсиниң бәштин бирини ишғал қилишни нишан қилиду.

«әрмәни дәвалири» дин йәнә бир мәқсәт болса, дунйаниң һәрқайси җайлирида йашаватқан, өзара йеқин мунасивити болмиған вә өзлири йашайдиған хиристийан әлләрдә тезлик билән ерип кетишкә башлиған әрмәнләрдур. уларни мәдәнийәт җәһәттин ассимилйатсийә болуп кетиштин сақлап қилиш үчүн, уларни бирләштүрәләйдиған бир сәвәб иҗад қилишқа тоғра келәтти. дәрвәқә, «әрмәни дәвалири» дәл буниң үчүн иҗад қилинди, һәмдә буниң үчүн «ирқий қирғинчилиқ» иғвагәрчилики вә йалғанчилиқи ойдуруп чиқирилди. нәтиҗидә, бирликтә дәрд - әләм тартқан болуш йалғанчилиқиниң бирләштүргүч күчи оттуриға чиқти.

бу мәсилә һәққидә пәқәт 1915 – йилқи әрмәнләрни башқа җайларға орунлаштуруш қануни үстидин талаш – тартиш елип бармаслиқ лазим. әксичә, техиму кәң даирилик пәнҗиридин анализ қилиниши керәк. 1820 – 1920 – йиллар арисида балқан вә кавказ районлирида түркләргә қарши йүргүзүлгән ирқий қирғинчилиқларда 4 милйондин артуқ түрк өлтүрүлгәниди. бу вәһшийлик дунйа җамаәтчиликигә ашкарилиниши керәк. буниңдин башқа йәнә, 1820 – 1920 – йиллар арисида 5 милйон түрк түрлүк һуҗумларға учриғанлиқтин көчүшкә мәҗбур болди. бу мәсилиләр техиму кәң даиридә  тәтқиқ қилиниши, тәкшүрүлүши, елан қилиниши вә дунйа җамаәтчиликигә ашкарилиниши шәрт.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر