alparslan türkesh we türkiyening tashqi siyasiti

türkiyening tashqi siyasitining shekillinishide alparslan türkeshning pikirlirining oynighan muhim roli.

alparslan türkesh we türkiyening tashqi siyasiti

alparslan türkesh we türkiyening tashqi siyasiti

türkiye awazi radiyosi: türkiyening siyasiy tarixida muhim orun tutidighan dölet erbabliridin biri bolghan alparslan türkesh wapatining 21 – yilliqi yéqinda türkiye jumhuriyiti jumhur reisi rejep tayyip erdoghanmu ishtirak  qilghan türlük paaliyetler arqiliq xatirilendi. bu munasiwet bilen, biz bu heptiki pirogrammimizda, alparslan türkeshning türkiyening tashqi siyasitige qarita köz – qarashliri we bu köz – qarashlarning bügünki kündiki tüsir küchi heqqide toxtilip ötimiz.

türkiye jumhuriyitining bügünki künde yolgha qoyuwatqan aktip diplomatiye siyasitini chüshinish üchün, aldi bilen, türkiyening tashqi siyasitide muhim orun tutidighan ülgilik dölet erbablirining hayatini tetqiq qilishqa toghra kélidu. bu dairide, alparslan türkeshning türkiyening tashqi siyasitige qarita köz - qarashlirining, hem bir mezgil türkiyening ichki – tashqi siyasitining yönilishini belgilishi, hem  jughrapiyesige körsetken tesirini chöridigen halda tetqiq qilinishi, türkiye jumhuriyitining nöwettiki diplomatiye siyasitini chüshinelishimiz jehettin paydisi nahayiti zor, elwette.

alparslan türkesh 1917 – yili qibrisning lefkosha rayonida dunyagha kelgen. 1933 – yili ailisi bilen birlikte türkiyege köchüp kelgen. osmanli impériyesi hakimiyitidin türkiye jumhuriyitige ötüsh dewride, yeni milliy dölet hakimiyitige ötüsh jeryanida otturigha chiqqan talash – tartishlar we bu dairide élip bérilghan milletchilik bes – munaziriliri, hem türkiye jumhuriyitining qurghuchisi mustapa kamal atatürkning, hemde milletchi heriket partiyesining qurghuchisi alparslan türkeshning pikirlirining shekillinishide türtkilik rol oynighan.

alparslan türkeshning (türkiye jumhuriyitining qurghuchisi mustapa kamal atatürkning <pikriy atisi> dep atalghan) ziya gökalp wapatining 50 – yilliqini xatirilesh paaliyitide qilghan sözi, bu dairide nahayiti zor ehmiyetke ige. alparslan türkesh shu qétim qilghan sözide mundaq dégen: «yolimiz, ziya gökalpning pikirliridin uzuqlanghan yoldur. elwette, nöwette biz yashawatqan dewr özgerdi. shunga, bu dewrge xas pirinsiplargha birqatar yéngiliqlarmu daxil qilinidu, emma, asasiy ölchem özgergini yoq: <türklishish, islamlishish we zamaniwilishish> pirinsipliri, bügünki kündimu küchke ige bolghan asaslardur.»

alparslan türkesh tashqi siyasetni؛ «bir döletning milliy menpeetlirini chiqish nuqta qilghan asasta bashqa döletler bilen diplomatik munasiwet ornitishi we tereqqiy qildurushi» dep atighan. alparslan türkeshning qarishiche, tashqi siyasetning yönilishini belgileshte, géopolitika muhim orunda turidu. bu nuqtidin élip éytqanda, oxshash jughrapiyege jaylashqan döletler bilen bolghan munasiwetlerde géopolitika aldinqi orungha qoyulidu.»

alparslan türkeshning pikirliri boyiche éytqanda, tashqi siyasetning yönilishini belgileshtiki tunji muhim nuqta, milliy nishanlardur. bu milliy nishanlarning béshida, döletning musteqilliqi we zémin pütünlüki kélidu. tarixtin buyan herqaysi milletler hemishe téximu küchlük bir siyasiy qurulmigha, téximu qudretlik bir herbiy tüzümge we téximu yüksek sewiyediki bayashatliq hem parawanliqqa érishishtin ibaret ulughwar ghayigha yétish üchün küresh qilghandur. shu wejidin, tashqi siyasetning ikkinchi nishani, ene shu ulughwar ghayigha yétish yolida  küresh qilishtur.

tashqi siyaset bilen ichki siyaset bir – biridin uzuqlinidu hemde bir - birige tesir körsitidu. shunga, herqandaq bir döletning xelqining birlik we barawerliki mustehkem, inaq, ittipaq, sezgür bolmisa, huzurluq we tinch yashash muhitigha ige bolmisa, uning tashqi siyasitining asasi ajiz bolidu. shuning bilen bir waqitta, herqandaq bir döletning ichki siyasiti qanche mustehkem we küchlük bolsa, tashqi siyasitimu shunche küchlük hem mustehkem bolidu.

alparslan türkesh, birleshken döletler teshkilatini, asaret astidiki milletlerning azadliqqa érishishini, iqtisadiy kirizislerni bashtin kechürüwatqan xelqler hem  jemiyetlerning parawanliqini, dunyawi tinchliqni ishqa ashurush jehettin muhim dep qaraydu. shuning bilen bir waqitta, «bezi ezaliri alahide nopuzgha ige boluwalghanliqi üchün, birleshken döletler teshkilati öz mesuliyitini ada qilmaywatidu» dep qaraydu.

bu nuqtida, alparslan türkesh bilen türkiye jumhuriyiti jumhur reisi rejep tayyip erdoghanning birleshken döletler teshkilatigha oxshash penjiridin qaraydighanliqini, her ikkisining birleshken döletler teshkilati xewpsizlik kéngishining adaletsiz qurulmisini tenqid qilidighanliqini körimiz. derweqe, jumhur reis erdoghanmu «dunya beshtinmu chong» déyish arqiliq, bu mesilini nazuk bir shekilde xelqaraliq küntertipke aylandurdi.

1933 – yili mustapa kamal atatürkning, 1944 – yili alparslan türkeshning sabiq sowét ittipaqining yimirilidighanliqigha alaqidar mölcherliri, 1991 – yiligha kelgende emeliyleshti. tarix, bu ikki rehberning éytqanlirining rastliqini ispatlap berdi. sabiq sowét ittipaqining parchilinishidin kéyin musteqilliqqa érishken türkiy jumhuriyetler bilen türkiye jumhuriyitining munasiwetlirining qandaq bolush lazimliqini alparslan türkesh mundaq otturigha qoyghan: «türkiy xelqler otturisidiki yéqinlishish we zich hemkarlishish , héchqachan bashqilargha ziyan yetküzüsh we hujum qilishni nishan qilmaydu. hemkarlishish we yéqinlishishtin meqset, dunyada tinchliq ornitish we pütkül dunya ellirining bext – saadetke érishishini kapaletke ige qilishtur. türkler dunyaning qeyéride bolushidin qetiynezer bashqa milletlerdin bolghan qoshniliri bilen, yaki birlikte yashawatqan bashqa xelqler bilen dostluq, tinchliq we hemkarliqni asas qilghan halda yaxshi niyette, inaq ötidighan bir millettur.»

tashqi siyaset, bügünki kündikidek özgirishchan dunyada herqaysi döletlerning eng muhim uchur - alaqe wasitiliridin biridur. herqandaq bir dölet oxshash jughrapiyede yashawatqan milletler bilen, ortaq medeniyetlerge ige xelqler bilen, tashqi siyaset wasitiliri arqiliq munasiwet ornitidu.

alparslan türkeshning köz – qarashliri boyiche yekün chiqarghinimizda؛ herqandaq bir dölet birqatar siyasetlerni belgileshte, hemmidin awwal musteqilliqi hem zémin pütünlükini xewpke duchar qilmaydighan shekilde pütün küchini ishqa sélishi lazim. bu dairide, türkiye jumhuriyiti rehberliri tashqi siyasetning yönilishini belgileshte, aldi bilen, milliy menpeetlerning chek – chégralirini éniq békitip chiqishi, andin, shuninggha asasen heriket qilishliri kérek. tashqi siyasetning yönilishini belgileshte, aldi bilen, türkiyening réal weziyitini yaxshi analiz qilishliri, andin, mushu asasta heriketke ötüshliri lazim.

alparslan türkesh taki axirqi tiniqighiche hem türkiye xelqi üchün, hem türk dunyasi üchün kéchini kündüzge ulap harmay – talmay  küresh qildi, qan – ter aqquzup, méhnet qildi, alparslan türkeshning keskin kürishi, pütkül hayatini ulughwar ghayisi we eziz xelqige béghishlashning mislisiz hem muhim ülgisi hésablinidu.

bügünki künde türkiye jumhuriyiti jumhur reis rejep tayyip erdoghan rehberlikide, mustapa kamal atatürk we alparslan türkeshning ish izlirigha warisliq qilip, hem türkiye xelqi, hem türk dunyasi, hemde insaniyet dunyasi üchün kéchini kündüzge ulap xizmet ishlimekte.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر