алпарслан түркәш вә түркийәниң ташқи сийасити

түркийәниң ташқи сийаситиниң шәкиллинишидә алпарслан түркәшниң пикирлириниң ойниған муһим роли.

алпарслан түркәш вә түркийәниң ташқи сийасити

алпарслан түркәш вә түркийәниң ташқи сийасити

түркийә авази радийоси: түркийәниң сийасий тарихида муһим орун тутидиған дөләт әрбаблиридин бири болған алпарслан түркәш вапатиниң 21 – йиллиқи йеқинда түркийә җумһурийити җумһур рәиси рәҗәп таййип әрдоғанму иштирак  қилған түрлүк паалийәтләр арқилиқ хатириләнди. бу мунасивәт билән, биз бу һәптики пирограммимизда, алпарслан түркәшниң түркийәниң ташқи сийаситигә қарита көз – қарашлири вә бу көз – қарашларниң бүгүнки күндики түсир күчи һәққидә тохтилип өтимиз.

түркийә җумһурийитиниң бүгүнки күндә йолға қойуватқан актип дипломатийә сийаситини чүшиниш үчүн, алди билән, түркийәниң ташқи сийаситидә муһим орун тутидиған үлгилик дөләт әрбаблириниң һайатини тәтқиқ қилишқа тоғра келиду. бу даиридә, алпарслан түркәшниң түркийәниң ташқи сийаситигә қарита көз - қарашлириниң, һәм бир мәзгил түркийәниң ички – ташқи сийаситиниң йөнилишини бәлгилиши, һәм  җуғрапийәсигә көрсәткән тәсирини чөридигән һалда тәтқиқ қилиниши, түркийә җумһурийитиниң нөвәттики дипломатийә сийаситини чүшинәлишимиз җәһәттин пайдиси наһайити зор, әлвәттә.

алпарслан түркәш 1917 – йили қибрисниң ләфкоша районида дунйаға кәлгән. 1933 – йили аилиси билән бирликтә түркийәгә көчүп кәлгән. османли империйәси һакимийитидин түркийә җумһурийитигә өтүш дәвридә, йәни миллий дөләт һакимийитигә өтүш җәрйанида оттуриға чиққан талаш – тартишлар вә бу даиридә елип берилған милләтчилик бәс – муназирилири, һәм түркийә җумһурийитиниң қурғучиси мустапа камал ататүркниң, һәмдә милләтчи һәрикәт партийәсиниң қурғучиси алпарслан түркәшниң пикирлириниң шәкиллинишидә түрткилик рол ойниған.

алпарслан түркәшниң (түркийә җумһурийитиниң қурғучиси мустапа камал ататүркниң <пикрий атиси> дәп аталған) зийа гөкалп вапатиниң 50 – йиллиқини хатириләш паалийитидә қилған сөзи, бу даиридә наһайити зор әһмийәткә игә. алпарслан түркәш шу қетим қилған сөзидә мундақ дегән: «йолимиз, зийа гөкалпниң пикирлиридин узуқланған йолдур. әлвәттә, нөвәттә биз йашаватқан дәвр өзгәрди. шуңа, бу дәвргә хас пиринсипларға бирқатар йеңилиқларму дахил қилиниду, әмма, асасий өлчәм өзгәргини йоқ: <түрклишиш, исламлишиш вә заманивилишиш> пиринсиплири, бүгүнки күндиму күчкә игә болған асаслардур.»

алпарслан түркәш ташқи сийасәтни؛ «бир дөләтниң миллий мәнпәәтлирини чиқиш нуқта қилған асаста башқа дөләтләр билән дипломатик мунасивәт орнитиши вә тәрәққий қилдуруши» дәп атиған. алпарслан түркәшниң қаришичә, ташқи сийасәтниң йөнилишини бәлгиләштә, геополитика муһим орунда туриду. бу нуқтидин елип ейтқанда, охшаш җуғрапийәгә җайлашқан дөләтләр билән болған мунасивәтләрдә геополитика алдинқи орунға қойулиду.»

алпарслан түркәшниң пикирлири бойичә ейтқанда, ташқи сийасәтниң йөнилишини бәлгиләштики тунҗи муһим нуқта, миллий нишанлардур. бу миллий нишанларниң бешида, дөләтниң мустәқиллиқи вә земин пүтүнлүки келиду. тарихтин буйан һәрқайси милләтләр һәмишә техиму күчлүк бир сийасий қурулмиға, техиму қудрәтлик бир һәрбий түзүмгә вә техиму йүксәк сәвийәдики байашатлиқ һәм параванлиққа еришиштин ибарәт улуғвар ғайиға йетиш үчүн күрәш қилғандур. шу вәҗидин, ташқи сийасәтниң иккинчи нишани, әнә шу улуғвар ғайиға йетиш йолида  күрәш қилиштур.

ташқи сийасәт билән ички сийасәт бир – биридин узуқлиниду һәмдә бир - биригә тәсир көрситиду. шуңа, һәрқандақ бир дөләтниң хәлқиниң бирлик вә баравәрлики мустәһкәм, инақ, иттипақ, сәзгүр болмиса, һузурлуқ вә тинч йашаш муһитиға игә болмиса, униң ташқи сийаситиниң асаси аҗиз болиду. шуниң билән бир вақитта, һәрқандақ бир дөләтниң ички сийасити қанчә мустәһкәм вә күчлүк болса, ташқи сийаситиму шунчә күчлүк һәм мустәһкәм болиду.

алпарслан түркәш, бирләшкән дөләтләр тәшкилатини, асарәт астидики милләтләрниң азадлиққа еришишини, иқтисадий киризисләрни баштин кәчүрүватқан хәлқләр һәм  җәмийәтләрниң параванлиқини, дунйави тинчлиқни ишқа ашуруш җәһәттин муһим дәп қарайду. шуниң билән бир вақитта, «бәзи әзалири алаһидә нопузға игә болувалғанлиқи үчүн, бирләшкән дөләтләр тәшкилати өз мәсулийитини ада қилмайватиду» дәп қарайду.

бу нуқтида, алпарслан түркәш билән түркийә җумһурийити җумһур рәиси рәҗәп таййип әрдоғанниң бирләшкән дөләтләр тәшкилатиға охшаш пәнҗиридин қарайдиғанлиқини, һәр иккисиниң бирләшкән дөләтләр тәшкилати хәвпсизлик кеңишиниң адаләтсиз қурулмисини тәнқид қилидиғанлиқини көримиз. дәрвәқә, җумһур рәис әрдоғанму «дунйа бәштинму чоң» дейиш арқилиқ, бу мәсилини назук бир шәкилдә хәлқаралиқ күнтәртипкә айландурди.

1933 – йили мустапа камал ататүркниң, 1944 – йили алпарслан түркәшниң сабиқ совет иттипақиниң йимирилидиғанлиқиға алақидар мөлчәрлири, 1991 – йилиға кәлгәндә әмәлийләшти. тарих, бу икки рәһбәрниң ейтқанлириниң растлиқини испатлап бәрди. сабиқ совет иттипақиниң парчилинишидин кейин мустәқиллиққа еришкән түркий җумһурийәтләр билән түркийә җумһурийитиниң мунасивәтлириниң қандақ болуш лазимлиқини алпарслан түркәш мундақ оттуриға қойған: «түркий хәлқләр оттурисидики йеқинлишиш вә зич һәмкарлишиш , һечқачан башқиларға зийан йәткүзүш вә һуҗум қилишни нишан қилмайду. һәмкарлишиш вә йеқинлишиштин мәқсәт, дунйада тинчлиқ орнитиш вә пүткүл дунйа әллириниң бәхт – саадәткә еришишини капаләткә игә қилиштур. түркләр дунйаниң қәйеридә болушидин қәтийнәзәр башқа милләтләрдин болған қошнилири билән, йаки бирликтә йашаватқан башқа хәлқләр билән достлуқ, тинчлиқ вә һәмкарлиқни асас қилған һалда йахши нийәттә, инақ өтидиған бир милләттур.»

ташқи сийасәт, бүгүнки күндикидәк өзгиришчан дунйада һәрқайси дөләтләрниң әң муһим учур - алақә васитилиридин биридур. һәрқандақ бир дөләт охшаш җуғрапийәдә йашаватқан милләтләр билән, ортақ мәдәнийәтләргә игә хәлқләр билән, ташқи сийасәт васитилири арқилиқ мунасивәт орнитиду.

алпарслан түркәшниң көз – қарашлири бойичә йәкүн чиқарғинимизда؛ һәрқандақ бир дөләт бирқатар сийасәтләрни бәлгиләштә, һәммидин аввал мустәқиллиқи һәм земин пүтүнлүкини хәвпкә дучар қилмайдиған шәкилдә пүтүн күчини ишқа селиши лазим. бу даиридә, түркийә җумһурийити рәһбәрлири ташқи сийасәтниң йөнилишини бәлгиләштә, алди билән, миллий мәнпәәтләрниң чәк – чегралирини ениқ бекитип чиқиши, андин, шуниңға асасән һәрикәт қилишлири керәк. ташқи сийасәтниң йөнилишини бәлгиләштә, алди билән, түркийәниң реал вәзийитини йахши анализ қилишлири, андин, мушу асаста һәрикәткә өтүшлири лазим.

алпарслан түркәш таки ахирқи тиниқиғичә һәм түркийә хәлқи үчүн, һәм түрк дунйаси үчүн кечини күндүзгә улап һармай – талмай  күрәш қилди, қан – тәр аққузуп, меһнәт қилди, алпарслан түркәшниң кәскин күриши, пүткүл һайатини улуғвар ғайиси вә әзиз хәлқигә беғишлашниң мислисиз һәм муһим үлгиси һесаблиниду.

бүгүнки күндә түркийә җумһурийити җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоған рәһбәрликидә, мустапа камал ататүрк вә алпарслан түркәшниң иш излириға варислиқ қилип, һәм түркийә хәлқи, һәм түрк дунйаси, һәмдә инсанийәт дунйаси үчүн кечини күндүзгә улап хизмәт ишлимәктә.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر