түркийәниң африқиға йүзлиниш сийасити

«иқтисадий сийасәт көзники» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик санида пирофессор доктор әрдал танас қарагөлниң «түркийәниң африқиға йүзлиниш сийасити» мавзулуқ анализини һозуруңларға сунимиз..

түркийәниң африқиға йүзлиниш сийасити

түркийәниң африқиға йүзлиниш сийасити

түркийә авази радийоси: «иқтисадий сийасәт көзники» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик санида йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети иқтисад кафедраси оқутқучиси пирофессор доктор әрдал танас қарагөлниң «түркийәниң африқиға йүзлиниш сийасити» мавзулуқ анализини һузуруңларға сунимиз.

2005 – йилидин буйан йолға қойған африқа қитәсигә йүзлиниш сийаситини чөридигән һалда мунасивәтләрни гүлләндүрүш, сода һәҗимини ашуруш вә охшаш шәрт – шараит астида һәмкарлиқ орнитиш нишанини утуқлуқ давамлаштурмақта. бу сийасәт түркийәниң африқидики образини мустәмликичи дөләтләрдин пәрқлиқ қилди, африқилиқларниң нәзиридики түркийә образиға иҗабий һәссә қошти вә түркийәни африқидики муһим бир актийорға  айландурди.

түркийәниң африқиға ечиветиш сийасити

адаләт вә тәрәққийат партийәси һөкүмити һакимийәт бешиға кәлгәндин буйан, түркийә «көп қатламлиқ ташқи сийасәт» йүргүзүш йөнилишини йақлиди. бүгүнниң түркийәси, өтмүштә иккинчи пиланда қалдурулған районларға йүзлиниш сийаситини йолға қойди. бу районларниң әң җәлипкари болса, «африқа қитәси» дур.

африқа қитәси тәбиий байлиқлири, йаш вә динамик нопуси вә иқтисадий имканийәтләр нуқтисидин истиқбали парлақ бир қитә болғанлиқи үчүн, көплигән дөләтләрниң диққитини җәлип қилмақта.

түркийә – африқа мунасивәтлириму 1990 – йиллардин буйан күчлүк өзгиришләрни баштин кәчүрди. 1998 – йили қобул қилинған «африқиға йүзлиниш һәрикәт пилани» икки тәрәп ара мунасивәтләрниң башлинишиға шараит һазирлап бәрди. булардин башқа дөләтләр ара йуқири дәриҗиликләрниң зийарәтлири, инсаний йардәмләр, африқа қитәсидики консулхана, әлчихана қатарлиқларниң көпәйтилиши, сода тохтамлириниң имзалиниши қатарлиқларму түркийәниң африқа дөләтлири билән йеқинлишиш мусаписиниң сүритини ашурди.

2005 – йилиниң түркийәдә «африқа йили» дәп елан қилиниши вә түркийәниң африқа әллири иттипақиниң башлиқлар йиғинлириға көзәткүчи әза сүпитидә иштирак қилишқа башлиши билән бирликтә, африқа тәрәққийат банкисиға әза болуш йолидиму илгириләшләрниң һасил қилиниши бу икки тәрәп арисидики мунасивәтләрниң тарихий йөнилишини көрситип бериду. 2005 – йили башланған бу йүзлиниш, һәм иқтисадий һәм сийасий җәһәттә қоллап – қуввәтләнгәнлики үчүн, үнүммү көңүлдикидәк болди.

африқа билән түркийә мунасивәтлири иқтисадий вә сода тохтамлири түзүш җәһәттиму зор илгириләшләрни һасил қилди. «африқа билән иқтисадий вә сода мунасивәтлирини күчәйтиш истратегийәси» буниң конкерт мисали болуп, дунйа содиси нуқтисидинму африқа дөләтлири билән түркийә нуқтисидину муһим һесаблиниду. болупму дипломатик мунасивәтләрниң сүрити ашқан 2011 – 2015 – йиллири арисида африқа дөләтлири өзини һес қилдурди.

ташқи содида шималий африқа дөләтлири алдинқи пиландин орун алди؛ бу нуқтида, 2011 – 2015 – йиллири арисида мисирға 16 милйард 61 милйон долларлиқ, алҗирийәгә 9 милйард 192 милйон долларлиқ, ливийәгә 9 милйард 120 милйон долларлиқ, маракәшкә 5 милйард 874 милйон долларлиқ вә тунисқа 4 милйард 225 милйон долларлиқ мәһсулат експорт қилинди. йәнә бир тәрәптә, мисирдин 7 милйард 3 милйон долларлиқ؛ җәнубий африқа җумһурийитидин 6 милйард 832 милйон доллалиқ, алҗирийәдин 4 милйард 451 милйон долларлиқ, маракәштин 3 милйард 925 милйон долларлиқ вә тунистин 4 милйард 225 милйон долларлиқ мәһсулат емпорт қилинди.

түркийә, африқа қитәсидә қурулуш һөддигәрлики саһәсидиму муһим утуқларни қолға кәлтүрди؛ түрк қурулуш һөддигәрлириниң узун йиллардин буйан чәт әлләрдә ройапқа чиқарған омумий қурулушлири ичидә африқа қитәсиниң пейи %17.5 лик орунни игилиди. бу саһәдә алдинқи қатарда туридиған дөләт ливийә болуп, униңдин қалса алҗирийә, маракәш, ипиопийә, нигерийә, судан вә камерон қатарлиқ дөләтләр муһим орунни игилимәктә.

түркийәниң африқа қитәси билән болған техника җәһәттә йардәм бериш вә маарип саһәсидики мунасивәтлири сүрәт билән илгирилимәктә. бу даиридә түркийә һәмкарлиқ вә кординатсийә агентлиқи (тика)ниң африқа қитәсидә ечилған техникилиқ йардәм бериш вә маарип саһәси бойичә йардәм бериш ишханилири пүтүн күчи билән хизмәт қилмақта. 2017 – йили елан қилинған дунйа инсаний йардәм доклати, түркийәниң киши бешиға тоғра келидиған миллий киримиға селиштурғанда, дунйаниң әң мәрт дөлити икәнликини елан қилди. түркийә, киши бешиға тоғра келидиған миллий киримниң %0.75 ни йардәм ишлириға аҗритип, тунҗи қетим б д т ниң %0.7 лик нишанидин һалқип кәтти.

буниңдин сирт, йунус әмрә институтиму түркийә һәмкарлиқ вә кординатсийә агентлиқидин пәрқлиқ һаләттә түрк тили, тарихи, мәдәнийити вә сәнитини тонутуш үчүн африқиниң охшаш болмиған җайлирида паалийәт елип бармақта.

түркийә бир тәрәптин африқа дөләтлиригә йардәм қилса, йәнә бир тәрәптин, мустәмликичи дөләтләрниң әксичә бу дөләтләр билән охшаш шәртләр бойичә һәмкарлиқ орнитип, содиниң гүллиниши үчүн тиришчанлиқ көрсәтмәктә. шуңа африқа дөләтлири, мустәмликиниң мәркизи болуштин чиқип, түркийә һәмкарлиқ орнатқан дөләтләргә айланмақта.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر