йәр шари характерлик тинчлиқ йолида ташланған муһим бир қәдәм

йәр шари характерлик тинчлиқ йолида ташланған муһим бир қәдәм: җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоғанниң ватикан зийарити.

йәр шари характерлик тинчлиқ йолида ташланған муһим бир қәдәм

йәр шари характерлик тинчлиқ йолида ташланған муһим бир қәдәм

түркийә авази радийоси: түркийә җумһурийити җумһур рәиси рәҗәп таййип әрдоған папа фрәнсисниң тәклипигә бинаән йеқинда ватиканда дөләт ишлири зийаритидә болди. бизму бу мунасивәт билән бу һәптики пирограммимизда, җумһур рәис әрдоғанниң ватикан зийарити вә бу зийарәтниң түркийәниң ташқи сийаситигә болған тәсири һәққидә тохтилип өтимиз.

ватикан вә католик дунйаси билән түркийә оттурисида тунҗи рәсмий алақә фатиһ султан мәһмәт дәвридә орнитилған иди. шуниңдин кейин папалиқниң истанбулда даимий вәкил турғузушиға имканийәт йаритип берилди.

1959 – йили түркийә җумһурийити җумһур рәиси җәлал байарниң ватикан зийарити вә папа 23 – йен билән елип барған учришишидин кейин, 1960 – йили 11 – апрел күни дипломатик мунасивәт орнитилди. арқидинла, һәр икки тәрәптә баш әлчиханилар ечилди. түркийәниң ватикан баш әлчиханиси 1962 – йили паалийәт елип беришқа башлиди. түркийәгә тунҗи папа зийарити 1967 – йили  6 – паул тәрипидин ишқа ашурулди. 1979 – йили папа 2 – йен паул, 2006 – йили папа 16 – бенедикт, 2014 – йили 28 – 30 – нойабир күнлири папа фрәнсис түркийәдә зийарәттә болди.

түркийә җумһурийити җумһур рәиси рәҗәп таййип әрдоған йеқинда папа фрәнсисниң тәклипигә бинаән римда зийарәттә болди. әрдоған ватикандики учришишлиридин сирт йәнә, италийә пирезиденти матералла, баш министири гентилони, италийәлик карханичилар билән бир йәргә җәм болуп, түркийә – италийә мунасивәтлири һәққидә муһакимә елип барди.

җумһур рәис әрдоғанниң папа фрәнсис билән елип барған учришишида, түркийә – ватикан мунасивәтлири, қуддус мәсилисигә алақидар өзгиришләр, районлуқ мәсилиләр, сүрийәдә йүз бериватқан инсаний тирагедийә, терроризм, чәт әл һәм ислам дүшмәнликигә қарши  күрәш қатарлиқ мәсилиләр муһакимә қилинди.

түркийә җумһурийити җумһур рәислик сарийиниң билдүрүшичә, учришишта, америка қошма иштатлири һөкүмитиниң қуддус тоғрулуқ чиқарған қарариниң хәвплик тәрәплири вә бу қарарни иҗра қилдурмаслиқ үчүн давамлиқ тиришчанлиқ көрситишниң зөрүрлүки тәкитләнгән. шуниң билән бир вақитта, қуддусниң бирләшкән дөләтләр тәшкилати қарарлири вә хәлқара қанун тәрипидин бәлгиләнгән салаһийитини қоғдап қелишниң зөрүрлүки әскәртилгән.

шуни тәкитләш һаҗәтки, җумһур рәис әрдоғанниң ватикан зийарити символлуқ җәһәттин наһайити зор әһмийәткә игә. дәрвәқә, аридин 59  йил өткәндин кейин түркийә җумһурийити җумһур рәиси ватиканда зийарәттә болди.

буниңдин башқа йәнә, зийарәт мунасивити билән,  католик дунйасиниң роһаний рәһбири папа фрәнсис билән ислам һәмкарлиқ тәшкилатиниң нөвәтчи рәиси җумһур рәис әрдоған қуддус мәсилисидики ортақ сәзгүрлүклирини йәнә бир қетим дунйаниң күнтәртипигә киргүзди.

һәммигә мәлумки, америка пирезиденти трамп 2017 – йили 6 – декабир күни қуддусни исраилийәниң пайтәхти дәп етирап қилиш қарари чиқарған иди. бу қарарға җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоған әң қаттиқ наразилиқ билдүрди. шуниң билән бир вақитта, әрдоған бу һәқтә көп сандики дунйа рәһбәрлири билән көрүшкәндин башқа йәнә, папа фрәнсис биләнму икки қетим телефонда көрүшти.

папа фрәнсис қуддусниң үч самави динниң әгәшкүчилири үчүн муқәддәс җай икәнликини тәкитлиди һәмдә пүткүл хәлқара җәмийәтни қуддусниң бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң мунасивәтлик қарарлириға асасән бекитилгән салаһийитигә һөрмәт қилишқа чақирди.

бирләшкән дөләтләр тәшкилати омумий кеңишидики авазға қойушта америка қошма иштатлириниң йалғуз қелишида бу һәмкарлиқ вә һәққаний наразилиқ муһим рол ойниди. гәрчә америка қошма иштатлири қуддус мәсилисидә тинчлиққа зийан йәткүзидиған шундақ қарар чиқарған болсиму, әмма ватикан билән йавропа иттипақиниң бу һәқтә намайән қилған сәзгүрлүки, ислам дунйаси – ғәрб мунасивәтлиридә чоң киризис йүз беришиниң алдини алди.

җумһур рәис әрдоған америка қошма иштатлириға қаттиқ наразилиқ билдүрүш арқилиқ йавропаниңму, хиристийан дунйасиниңму қуддус мәсилисигә қарита наразилиқини оттуриға қойған болди.

папа фрәнсис вәзипигә олтурғандин тартипла алақә орнитишни халайдиған, очуқ – йоруқ, өткүр пикирлик вә сәмимий рәһбәр икәнликини намайән қилди. ватиканниң қуддус мәсилисидә тутқан позитсийәси ислам дунйасини хурсән қилди. бу позитсийә мусулманлар билән католикларни бир - биригә йеқинлаштурди. буниң қилчиму һәйран қалғучилики йоқ, әлвәттә. чүнки, қуддус мусулманларға охшашла католиклар үчүнму «муқәддәс җай» һесаблиниду. шуңа, америка қошма иштатлири билән исраилийәниң бу һәқтә өз алдиға қарар чиқиришиниң қобул қилиниши әсла мумкин әмәс.

әрдоғанниң ватикан зийарити йеқинқи мәзгилләрдики түркийә – йавропа иттипақи оттурисидики йеқинлишиш тиришчанлиқлири вә терроризмға қарши  күрәш күнтәртипи җәһәттинму наһайити зор әһмийәткә игә. папа фрәнсис 2017 – йили мартта йавропа иттипақи рәһбәрлири билән елип барған учришишида, «йавропа иттипақи өзини көздин кәчүрүши, 60 йил гириптар қилған кесәлликлирини давалаш үчүн чарә тепиши керәк» дегән иди.

трансатлантик иттипақдашлиқидики ихтилап барғансери мурәккәплишиватқан бир пәйттә, йавропаниң бихәтәрлик, муқимлиқ вә мусапилар мәсилилиридә түркийә билән зич һәмкарлиқ орнитишқа еһтийаҗи бар, әлвәттә. дәрвәқә, ички киризислирини һәл қилишта қийниливатқан йавропа иттипақи сүрийә вә ирақтики киризисләргә биваситә мудахилә қилалмиди.

оттура шәрқтики киризисләрниң биваситә тәсиригә учраватқан йавропа, түркийә билән ортақ земин һазирлап район тәңпуңлуқлирида муһим рол ойнийалиши мумкин. йавропа түркийәниң террорлуқ тәшкилати п к к – й  п г гә қарши  күришини қоллаш арқилиқ йавропа иттипақи – түркийә йеқинлишишини қолаллайтуралиши мумкин.

әрдоған – папа учришишида тәкитләнгән қуддус һәмкарлиқи йавропаниң бекинмичиликиниң алдини елиши мумкин. буниңдин башқа йәнә, түркийә – йавропа иттипақи мунасивәтлирини җанландуруш үчүн символлуқ қәдәм болуп қелишиму мумкин. әрдоған билән папаниң учришишида, һәр икки тәрәпниң чәт әл вә ислам дүшмәнликигә қарши ортақ  күрәш қилиш ирадисиниң қәтийликиниң күнтәртипкә келиши, бу һәқтә ташланған йәнә бир иҗабий қәдәм һесаблиниду.

йиғип ейтқанда, бу зийарәт түркийә җумһурийити вә җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоғанниң тинчлиқ орнитиш, бихәтәрликни қоғдаш вә достлуқни күчәйтиш йолида һәмкарлиқ орнитиш арзусиниң күчлүк икәнликини оттуриға қоймақта.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر