istanbulgha bu köz bilen qaridingizmu? («dunyagha nezer» ge muqeddime)

«dunya közniki» (01)

istanbulgha bu köz bilen qaridingizmu? («dunyagha nezer» ge muqeddime)

istanbulgha bu köz bilen qaridingizmu? («dunyagha nezer» ge muqeddime)

istanbulgha bu köz bilen qaridingizmu? («dunyagha nezer» ge muqeddime)

(piroféssor doktor qudret bülbül)

türkiye awazi radiyosi: töwende 2018 – yili boyiche her heptide bir qétim anglitilidighan «dunyagha nezer» namliq pirogrammimizning bügünki yeni deslepki sanida, yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bülbülning xilmuxil téma we mesililer toghrisidiki analizlirini huzurunglargha sunimiz. bu uzun seperge atlinishtin ilgiri uning jeryanliri heqqide bir az toxtilip ötsek qandaq deysiler....

* * * *

eslide yéziqchiliq yazghuchi bilen oqurmenler birlikte atlinidighan seper bolup, bu seperdashliqimiz öz nöwitide yene özara hörmet, söygü we ishenchni teqezza qilidu.

yézish jasaret we özige bolghan ishenchni telep qilidu. yazghan chaghda pütün tejribiliringizni otturigha qoyushqa toghra kélidu. özingizni, pikringizni we qelbingizni échishingiz lazim. yézish bir tereplime mektup emes, belki oqurmenlerdin kélidighan inkaslarni özara hembehirlishishtur.

yézish bayqashtur. shunche uzun yillarning, yüz bergen weqelerning we oqughanliringizdin chiqirilghan xulase, özingizning ichki dunyasigha bir seper we andin pütün dunyagha qarap tashlanghan qedemdur.

yézish üzlüksiz bir seper bolup bashlighan chéghingizda némilerge duch kélidighanliqingizni bilelmeysiz. yazghandin kéyin qandaq ishlargha uchraydighanliqingizni, qaysi ötenglerdin ötüp qandaq tesirlerni qalduridighanliqingiznimu bilelmeysiz.

biz bu sepirimizde siler bilen birlikte nurghunlighan nuqtilarda toxtaymiz we yene nurghunlighan mesililer üstide toxtilimiz. bezide balqan ellirini, ottura sherqni, kawkazni afriqini we köngül jughrapiyelirimizni küntertipimizge kirgüzsek, bezide pelestin, qirim, ahéska, moro, arakan we türkistan qatarliq zulumgha uchrawatqan jaylarning ahu – peryadlirigha qulaq salimiz. yene bezide yawropadiki perzenti tartiwélinghan bir ailining, gherb elliride chetke qéqilghan bir köchmenning, özini yoqutup qoymasliq üchün yol tépishqa tirishiwatqan bir yashning sadasi bolimiz. tili, dini, renggi we irqining qandaq bolushidin qetiynezer, insaniyetning  derdide puchuliniwatqan dunyadiki wijdanliq insanlargha chaqiriq qilimiz. chünki gherbning nöwettiki yüzlinishi ademni tolimu qayghugha salidighan ehwalda turmaqta.

biraq hemmila ehwalda dunya penjirisidin türkiyege nezer sélishqa tirishimiz. türkiyening mesililirige emes, dunyaning mesililirige maqalimizda orun bérishke we uni türkiyege anglitishqa tirishimiz. chünki köpinche hallarda ichki küntertipler bilen bolup kétip, xelqaradiki yéngi ehwallardin uzaqliship kétip qalimiz. bashqa döletlerde boluwatqan ishlarni bilmigenlikimiz tüpeyli basqan musapilirimiznimu körelmey qélishimiz mumkin. dawamliq ichki küntertip bilen boghushup yürüsh  dunya weziyitini, bolupmu insaniyetning we köngül jughrapiyemizning bizge qanchilik ehmiyet bériwatqanliqini körelishimizge tosalghu bolup qalidu. biz warisliq qiliwatqan miraslar béshimizni kötürüshimizni, dunyada némiler boluwatqanliqigha nezer sélishimizni we türkiye penjirisidin qarighan halda, bizge baghlanghan ümidlerni yashnitishimizni teqezza qilmaqta.

undaqta töwendiki qurlarda lopa eynikimizni qeyerge qoyup qeyerdin dunyagha nezer sélishimiz lazim?

derweqe, bügünki dunyagha qarighinimizda 3 asasliq mesile bilen uchrishimiz. adaletsizlik, hembehirlishelmeslik, (yeni insabsizliq) we her xil  medeniyetler bilen birlikte yashiyalmasliq.

insanlarning pütün derd – elemliri we qiyinchiliqlirini mana bu 3 chong mesile astigha toplashqa bolidu. undaqta insaniyetning bu asasliq mesilini hel qilishqa namzat bolalighudek ötmüsh tejribiliri barmu? hemmeylenge adaletni omumlashturghan, qoshnisining achliqini oylighan, meyli qaysi til, qaysi irq, qaysi ten renggige mensup bolushidin qetiynezer, yunus emrege oxshash, yaralghuchilarni yaratquchi üchün söygen bir enene barmu?

eger insaniyetning mana shundaq bir enenisi barla bolidiken, bizni qeyerge élip baridighanliqi melum bolmighan, sinaq qilinmighan, pikirler asasida emes, belki sinaq qilinghan we bizni saq - salamet menzilge yetküzidighan ene shu enene asasida yürüshimiz lazim.

adalet, ortaqlishish we köp xillishish nuqtisidin her halda gherb medeniyitide biz bésip ötidighan musapiler tolimu cheklik. bu jehette bizge öz medeniyitimiz téximu yaxshi yol bashlighuchi bolidu.  xorasandin balqanlarghiche bolghan ming yilliq sepirimiz, duch kelgen mesililerni hel qilish nuqtisidin yolimizni yorutup béridighan bir mayakqa oxshaydu. mana bu nuqtidin qarighinimizda, istanbulning téxi yüz yil ilgiriki chaghlarghiche dunyaning insanperwerlik boyiche eng ilghar yer sharilashqan shehiri bolghanliqini éytalaymiz.  herqandaq bir qarash, éqim, idéologiye , pikir shexsler yalghuz yashaydighan yiraq yéza kentlerde yaki kichik sheherlerde emes, belki her türlük oxshimasliqlar bir yerge jem bolup yashiyalaydighan muhitta téximu chongqur yiltiz tartidu. chünki bu xil qarashlar, oxshimasliqlar we zit qarashlar birdek mewjut muhitta özlirini téximu kücheytish küchige ige bolidu. bu dairide istanbul meshrutiyet we uningdin ilgiriki dewrlerde shundaqla yéqinqi zaman tariximizda nahayiti perqliq pikirler birlikte mewjut bolup turalighan we özlirini erkin – azade ipadiliyeligen bir makandur. istanbul, impériyening musulman (türk, ereb, kord, alban, boshnaq...) we gheyriy musulman (xiristiyan, yehudiy, ermeni...) qatarliq barliq mensupliri bir yerge pétishalighan bir muhit we imkandur. bu xil xususiyetke ige istanbulning nöwettiki saqliniwatqan mesililirini etrapliq halda bes – munazire qilish birikmisige ige bolghili bolidighanliqini texmin qilish bilermenlik hésablanmaydu.

20- esirde öz medeniyitimizdin yatlishishning bir xil ipadisi süpitide türkiyelik ziyaliylar gherb medeniyitining küchlük tesirige uchridi. yene yéqinqi dewrlerde misir, iran, pakistan dégendek ellerdiki pikriy heriketlerdinmu ilham aldi. elwette gherb we sherqtiki özgirishlerni teqib qilish, perqliq pikriy qarashlar bilen tonushush we ularni muhakime qilish bir xil utuq idi. biraq, bu döletlerdiki özgirishlerni yéqindin teqib qilghan türkiyelik ziyaliylarning yéqinqi zamanda oxshash bolmighan qatlamlar birlikte yashiyalighan we bu wejidin eng keng pikriy chongqurluqni körüp yetkili bolidighan istanbul we u yerdiki detalashlarni yéterlik derijide muhakime, mulahize qilghanliqini éytqili bolmaydu. jumhuriyet dewri bilen istanbulning üstige artilghan yopuq epsuski ta hazirghiche teltöküs élip tashlanghini yoq.

halbuki, bügünki dunyada insanlar öz kimlikliri bilen erkin – azade yashiyalaydighan, chetke qéqilmaydighan, bashqa jaylardiki kishilerning dertliri üchün qayghuridighan qanche sheher bardu? shunga, nöwette éhtiyajimiz chüshüwatqan «mesililerge ichki qisimdin qarap chare tépish» ning eng muwapiq we eng yéqin yoli istanbul birikmisidur, déyishke bolidu. bu birikme, biz duch kelgen barliq mesililerni yorutup béreleydighan shekilde üsti yépiq bir mayak misali otturida turmaqta. belki, dangliq tarixchi toynbé közde tutqan «toxtitilghan medeniyet» istanbul birikimisi bolushi mumkin.

«toxtitilmighan» dewrliride sherq we gherb birikmisige ige bolghan istanbul, nöwette biz duch kéliwatqan mesililerge chare tépishtimu bizge bashlamchiliq qilalaydu. biraq nöwette bizmu bu birikmidin küchlük rewishte éghip kettuq... uninggha qaytishqa, u yerdin bashlap ilgirileshke éhtiyajimiz bar.

bu sehipe mana mushundaq bir seper üchün... bir tereptin mushundaq mol birikmisini bayqash, yene bir tereptin uning nuri astida dunyawi saqliniwatqan mesililerge chare tépish üchün... ajritildi.

bu qurlar köpligen tillargha terjime qilinidu. dunyaning qeyiride qaysi til, qaysi din, qaysi reng we étiqadqa mensup bolsa bolsun, bu dunyawi seperge atlinishqa menmu teyyar, désingiz, kéling birlikte atlinayli. yolimiz uzun zamanimiz qis... qéni atlanduq...

aptori: yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bülbül



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر