türkiye – giruziye munasiwetliri

«türkiye we yawro – asiya küntertipi» namliq sehipimizning bu heptilik sanida, atatürk uniwérsitéti xelqara munasiwetler bölümi tetqiqatchisi jemil doghach ipekning «türkiye – giruziye munasiwetliri» mawzuluq analizini siler bilen ortaqlashmaqchimiz.

türkiye – giruziye munasiwetliri

türkiye – giruziye munasiwetliri

türkiye awazi radiyosi: giruziye jenubiy kawkaziye rayonining istratégiyelik ehmiyetke ige döletlirining biri. «türkiye we yawro – asiya küntertipi» namliq sehipimizning bu heptilik sanida, atatürk uniwérsitéti xelqara munasiwetler bölümi tetqiqatchisi jemil doghach ipekning «türkiye – giruziye munasiwetliri» mawzuluq analizini siler bilen ortaqlashmaqchimiz. qéni undaqta diqqitinglar bu heqtiki uchurlirimizda bolsun!

* * * * *

giruziye, jenubiy kawkaziye döletliri arisida nato we yawropa ittipaqini öz ichige alghan gherb dunyasi bilen munasiwetlirini eng yuqiri pellige kötürgen dölet. giruziye, 2009 – yilidin buyan yawropa ittipaqi teripidin üch sherqiy yawropa döliti (ukraina, moldowa, bélarusiye) bilen üch jenubiy kawkaziye döliti (giruziye, ezerbeyjan, erméniye) ni nishan qilghan halda otturigha qoyulghan yawropa ittipaqi sherq shérikchiliki layihesi ichidin orun almaqta. yawropa ittipaqi sherq shérikchiliki layihesi, mezkur döletlerni yawropa ittipaqigha téximu yéqinlashturush üchün, yawropa ittipaqi bilen bu döletler arisida shérikchilik ornitishni, erkin soda we wizini kechürüm qilish kélishimlirini imzalashni mezmun qilidu. shérikchilik ornitish kélishimi 2014 – yili biryussélda imzalinip, 2016 – yili iyulda ijra qilinishqa bashlidi. giruziye bilen yawropa ittipaqi arisida wiza kechürümining pat arida yolgha qoyulushi kütülmekte.

türkiye – giruziye munasiwetliri giruziye musteqilliqke érishkendin buyan barliq saheler boyiche rawajlandi we ikki dölet arisida her xil saheler boyiche köpligen kélishimler imzalandi. türkiye, giruziyening musteqilliqini 1991 – yili 16 – dékabirda étirap qildi. diplomatik munasiwet ornitish kélishimi bolsa, 1992 – yili 21 – mayda imzalandi we özara elchixanilar échildi. buningdin bashqa türkiyening batumda, giruziyening bolsa, istanbul we trabzonda konsulxanliri bar.

türkiye bilen giruziye arisidiki munasiwetler istratégiyelik sewiyede؛ türkiye 2007 – yilidin buyan giruziyening eng chong soda shériki bolup kelmekte. giruziyege biwasite meblegh salghan döletler arisidimu türkiye birinchi rettin orun almaqta. ikki dölet arisida 2011 – yilining axirqi éyida ijra qilinishqa bashlighan kélishimning rohigha asasen, ikki dölet puqraliri bir – birlirining döletlirige peqet kimlikliri bilenla bérip kéleleydu. ikki dölet arisida muntizim halda yuqiri derijilikler ziyaretliri élip bérilmaqta. türkiye bilen giruziye arisidiki munasiwetlerni téximu ilgiri sürüsh meqsitide, ikki dölet arisida yuqiri derijilik istratégiyelik hemkarliq kéngishi méxanizmi quruldi. tunji nöwetlik yuqiri derijilik istratégiyelik hemkarliq kéngishi méxanizmi yighini 2016 – yili – 19 – iyulda enqerede, ikkinchi qétimliqi bolsa, 2017 – yili 23 – mayda tifliste ötküzüldi.

ezerbeyjan bilen birlikte qurulghan türkiye – ezerbeyjan – giruziye tashqi ishlar ministirliri üch terep yighinliri méxanizmi, rayonning tinchliq we bayashatliqigha hesse qoshidighan muhim bir qurulma. buningdin bashqa mudapie, iqtisad, qatnash ministirliri, armiye qomandanliri, parlamént tashqi ishlar komitétliri bashliqliri we soda – iqtisad munberliri arisidimu üch terep yighinliri ötküzülmekte.

türkiye bilen giruziye arisidiki munasiwetler hem ikki terep, hem rayongha nisbeten istratégiyelik ehmiyetke ige. giruziye hem énérgiyening türkiye we gherb bazarlirigha yötkilishi, hem ezerbeyjan, rusiye we ottura asiya jumhuriyetliri arisidiki qatnash tügünliri nuqtisidin hazirqi weziyettiki muhim dölet. yene bir terepte, türkiyemu giruziyening eng chong soda shériki. bu dairide, türkiye, giruziye we ezerbeyjan arisida énérgiye we qatnash sahesi qatarliq her xil saheler boyiche üch terep hemkarliqi mewjut. baku – tiflis – jeyhan néfit turuba liniyesi we baku – tiflis – erzurum tebiiy gaz turuba liniyesi bilen baku – tiflis – qars tömür yoli bu hemkarliqning eng konkrét ipadisi hésablinidu.

türkiye giruziyening zémin pütünlükini qollaydu. uning üstige giruziyening ichki mesililirining hel qilinishighimu yardem qolini sunushqa tirishmaqta. giruziye xelqi üchün abxaziye bilen jenubiy osétya nahayiti muhim ikki rayon. biraq, 2008 – yili yüz bergen giruziye – rusiye urushida rusiye ghelibe qildi. arqidin mezkur ikki rayonning musteqilliqi rusiye teripidin étirap qilindi we herbiy kélishimlerni tüzüp kapalet astigha aldi. rusiyening ikki terep kélishimlirige asasen qurghan herbiy baziliri, bölgünchi hakimiyetlerning rayon sehniside qanuniyliqqa ige bolushlirigha seweb boldi. giruziye emeliy jehettin musteqil abxaziyening bu salahiyitini yéqin kélechekte özgertish küchige ige emeslikini tonup yétip, xelqara sehnide bes – munazire qozghap, heq – hoquqlirini qoghdap qélishqa tirishmaqta. jenubiy osétya mesilisige tutuwatqan pozitsiyesimu oxshash. biraq, rusiyening 2016 – yili dékabirda «abxaziye bilen osétyaning démokratik dölet süpitide güllnishini qollap -  quwwetleydighanliqi» toghrisidiki bayanati buning undaq asangha toxtimaydighanliqini körsitip béridu. giruziyediki mewjut hökümet, meyli rusiye bilen bolghan munasiwetler, meyli abxaziye we jenubiy osétya mesililiride bolsun, yumshaq pozitsiye tutush yolini tallidi we rusiye bilen bolghan munasiwetlerning normallashturulushi yolida qedemlerni tashlidi. biraq, qirimning rusiye teripidin qoshuwélinishi we ukrainadiki özgirishler bilen rusiyening abxaziye bilen ittipaqdashliq kélishimi imzalishi, giruziyening abxaziye we jenubiy osétyagha alaqidar qayghusini téximu chongqurlashturdi.

türkiye, giruziyening zémin pütünlükini küchlük shekilde qollaydu. abxaziye bilen jenubiy osétyaning atalmish musteqilliqlirini étirap qilmaydu we bu chüshinishmesliklerning giruziyening zémin pütünlüki shundaqla igilik hoquqi dairiside tinch usulda hel qilinishini arzu qilidu. türkiye, giruziyening yawropa – atlantik organliri bilen bir gewdilishish tirishchanliqlirinimu qollaydu.

türkiye – giruziye munasiwetliridiki eng muhim mesililerning birini ahiska türklirining ana wetenlirige qaytish musapisi teshkil qilidu. türkiye bu mesilini yéqindin közetmekte we giruziyening 1999 – yili yawropa kéngishige eza bolghanda üstige alghan mejburiyetliri dairiside, ahiska türklirining ana yurtliri bolghan ahiskagha qaytishlirining aldidiki barliq tosuqlarning élip tashlinishini telep qilidu. giruziyening bu yolda tashlaydighan qedemliri ikki dölet arisidiki munasiwetlerni téximu yuqiri baldaqlargha kötüridu.


خەتكۈچ: yawropa , giruziye , türkiye

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر