түркийә – гирузийә мунасивәтлири

«түркийә вә йавро – асийа күнтәртипи» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик санида, ататүрк университети хәлқара мунасивәтләр бөлүми тәтқиқатчиси җәмил доғач ипәкниң «түркийә – гирузийә мунасивәтлири» мавзулуқ анализини силәр билән ортақлашмақчимиз.

түркийә – гирузийә мунасивәтлири

түркийә – гирузийә мунасивәтлири

түркийә авази радийоси: гирузийә җәнубий кавказийә райониниң истратегийәлик әһмийәткә игә дөләтлириниң бири. «түркийә вә йавро – асийа күнтәртипи» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик санида, ататүрк университети хәлқара мунасивәтләр бөлүми тәтқиқатчиси җәмил доғач ипәкниң «түркийә – гирузийә мунасивәтлири» мавзулуқ анализини силәр билән ортақлашмақчимиз. қени ундақта диққитиңлар бу һәқтики учурлиримизда болсун!

* * * * *

гирузийә, җәнубий кавказийә дөләтлири арисида нато вә йавропа иттипақини өз ичигә алған ғәрб дунйаси билән мунасивәтлирини әң йуқири пәллигә көтүргән дөләт. гирузийә, 2009 – йилидин буйан йавропа иттипақи тәрипидин үч шәрқий йавропа дөлити (украина, молдова, беларусийә) билән үч җәнубий кавказийә дөлити (гирузийә, әзәрбәйҗан, әрменийә) ни нишан қилған һалда оттуриға қойулған йавропа иттипақи шәрқ шерикчилики лайиһәси ичидин орун алмақта. йавропа иттипақи шәрқ шерикчилики лайиһәси, мәзкур дөләтләрни йавропа иттипақиға техиму йеқинлаштуруш үчүн, йавропа иттипақи билән бу дөләтләр арисида шерикчилик орнитишни, әркин сода вә визини кәчүрүм қилиш келишимлирини имзалашни мәзмун қилиду. шерикчилик орнитиш келишими 2014 – йили бирйусселда имзалинип, 2016 – йили ийулда иҗра қилинишқа башлиди. гирузийә билән йавропа иттипақи арисида виза кәчүрүминиң пат арида йолға қойулуши күтүлмәктә.

түркийә – гирузийә мунасивәтлири гирузийә мустәқиллиқкә еришкәндин буйан барлиқ саһәләр бойичә раваҗланди вә икки дөләт арисида һәр хил саһәләр бойичә көплигән келишимләр имзаланди. түркийә, гирузийәниң мустәқиллиқини 1991 – йили 16 – декабирда етирап қилди. дипломатик мунасивәт орнитиш келишими болса, 1992 – йили 21 – майда имзаланди вә өзара әлчиханилар ечилди. буниңдин башқа түркийәниң батумда, гирузийәниң болса, истанбул вә трабзонда консулханлири бар.

түркийә билән гирузийә арисидики мунасивәтләр истратегийәлик сәвийәдә؛ түркийә 2007 – йилидин буйан гирузийәниң әң чоң сода шерики болуп кәлмәктә. гирузийәгә биваситә мәбләғ салған дөләтләр арисидиму түркийә биринчи рәттин орун алмақта. икки дөләт арисида 2011 – йилиниң ахирқи ейида иҗра қилинишқа башлиған келишимниң роһиға асасән, икки дөләт пуқралири бир – бирлириниң дөләтлиригә пәқәт кимликлири биләнла берип келәләйду. икки дөләт арисида мунтизим һалда йуқири дәриҗиликләр зийарәтлири елип берилмақта. түркийә билән гирузийә арисидики мунасивәтләрни техиму илгири сүрүш мәқситидә, икки дөләт арисида йуқири дәриҗилик истратегийәлик һәмкарлиқ кеңиши механизми қурулди. тунҗи нөвәтлик йуқири дәриҗилик истратегийәлик һәмкарлиқ кеңиши механизми йиғини 2016 – йили – 19 – ийулда әнқәрәдә, иккинчи қетимлиқи болса, 2017 – йили 23 – майда тифлистә өткүзүлди.

әзәрбәйҗан билән бирликтә қурулған түркийә – әзәрбәйҗан – гирузийә ташқи ишлар министирлири үч тәрәп йиғинлири механизми, районниң тинчлиқ вә байашатлиқиға һәссә қошидиған муһим бир қурулма. буниңдин башқа мудапиә, иқтисад, қатнаш министирлири, армийә қоманданлири, парламент ташқи ишлар комитетлири башлиқлири вә сода – иқтисад мунбәрлири арисидиму үч тәрәп йиғинлири өткүзүлмәктә.

түркийә билән гирузийә арисидики мунасивәтләр һәм икки тәрәп, һәм районға нисбәтән истратегийәлик әһмийәткә игә. гирузийә һәм енергийәниң түркийә вә ғәрб базарлириға йөткилиши, һәм әзәрбәйҗан, русийә вә оттура асийа җумһурийәтлири арисидики қатнаш түгүнлири нуқтисидин һазирқи вәзийәттики муһим дөләт. йәнә бир тәрәптә, түркийәму гирузийәниң әң чоң сода шерики. бу даиридә, түркийә, гирузийә вә әзәрбәйҗан арисида енергийә вә қатнаш саһәси қатарлиқ һәр хил саһәләр бойичә үч тәрәп һәмкарлиқи мәвҗут. баку – тифлис – җәйһан нефит туруба линийәси вә баку – тифлис – әрзурум тәбиий газ туруба линийәси билән баку – тифлис – қарс төмүр йоли бу һәмкарлиқниң әң конкрет ипадиси һесаблиниду.

түркийә гирузийәниң земин пүтүнлүкини қоллайду. униң үстигә гирузийәниң ички мәсилилириниң һәл қилинишиғиму йардәм қолини сунушқа тиришмақта. гирузийә хәлқи үчүн абхазийә билән җәнубий осетйа наһайити муһим икки район. бирақ, 2008 – йили йүз бәргән гирузийә – русийә урушида русийә ғәлибә қилди. арқидин мәзкур икки районниң мустәқиллиқи русийә тәрипидин етирап қилинди вә һәрбий келишимләрни түзүп капаләт астиға алди. русийәниң икки тәрәп келишимлиригә асасән қурған һәрбий базилири, бөлгүнчи һакимийәтләрниң район сәһнисидә қанунийлиққа игә болушлириға сәвәб болди. гирузийә әмәлий җәһәттин мустәқил абхазийәниң бу салаһийитини йеқин келәчәктә өзгәртиш күчигә игә әмәсликини тонуп йетип, хәлқара сәһнидә бәс – муназирә қозғап, һәқ – һоқуқлирини қоғдап қелишқа тиришмақта. җәнубий осетйа мәсилисигә тутуватқан позитсийәсиму охшаш. бирақ, русийәниң 2016 – йили декабирда «абхазийә билән осетйаниң демократик дөләт сүпитидә гүллнишини қоллап -  қуввәтләйдиғанлиқи» тоғрисидики байанати буниң ундақ асанға тохтимайдиғанлиқини көрситип бериду. гирузийәдики мәвҗут һөкүмәт, мәйли русийә билән болған мунасивәтләр, мәйли абхазийә вә җәнубий осетйа мәсилилиридә болсун, йумшақ позитсийә тутуш йолини таллиди вә русийә билән болған мунасивәтләрниң нормаллаштурулуши йолида қәдәмләрни ташлиди. бирақ, қиримниң русийә тәрипидин қошувелиниши вә украинадики өзгиришләр билән русийәниң абхазийә билән иттипақдашлиқ келишими имзалиши, гирузийәниң абхазийә вә җәнубий осетйаға алақидар қайғусини техиму чоңқурлаштурди.

түркийә, гирузийәниң земин пүтүнлүкини күчлүк шәкилдә қоллайду. абхазийә билән җәнубий осетйаниң аталмиш мустәқиллиқлирини етирап қилмайду вә бу чүшинишмәсликләрниң гирузийәниң земин пүтүнлүки шундақла игилик һоқуқи даирисидә тинч усулда һәл қилинишини арзу қилиду. түркийә, гирузийәниң йавропа – атлантик органлири билән бир гәвдилишиш тиришчанлиқлириниму қоллайду.

түркийә – гирузийә мунасивәтлиридики әң муһим мәсилиләрниң бирини аһиска түрклириниң ана вәтәнлиригә қайтиш мусаписи тәшкил қилиду. түркийә бу мәсилини йеқиндин көзәтмәктә вә гирузийәниң 1999 – йили йавропа кеңишигә әза болғанда үстигә алған мәҗбурийәтлири даирисидә, аһиска түрклириниң ана йуртлири болған аһискаға қайтишлириниң алдидики барлиқ тосуқларниң елип ташлинишини тәләп қилиду. гирузийәниң бу йолда ташлайдиған қәдәмлири икки дөләт арисидики мунасивәтләрни техиму йуқири балдақларға көтүриду.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر