türkmenistan – nato munasiwetliri we türkiye

türkmenistan – nato munasiwetliri we bu munasiwetlerning türkiyening tashqi siyasitige bolghan tesirliri.

türkmenistan – nato munasiwetliri we türkiye

türkmenistan – nato munasiwetliri we türkiye

türkiye awazi radiyosi: yawroasiya rayonining istiratégiyelik ehmiyetke ige döletliridin biri bolghan türkmenistanning shimaliy atlantik ehdi teshkilati bilen bolghan munasiwetliri izchil tereqqiy qilmaqta. bu munasiwet bilen, biz bu heptiki pirogrammimizda, türkmenistan – nato munasiwetliri we bu munasiwetlerning türkiyening tashqi siyasitige bolghan tesirliri heqqide toxtilip ötimiz.  

yawroasiyaning halqiliq döletliridin biri hésablinidighan türkmenistanning shimaliy atlantik ehdi teshkilati bilen bolghan munasiwetliri sabiq sowét ittipaqining yémirilishidin kéyinla 1992 – yili mart éyida bashlandi.

türkmenistanmu sabiq sowét ittipaqigha eza bashqa döletlerge oxshashla kéyinche yawropa – atlantik hemrahliq kéngishige özgertilgen shimaliy atlantik kéngishige eza boldi.

1992 – yili iyulda yawropa bixeterlik we hemkarliq teshkilatining hélsinkide chaqirilghan bashliqlar yighinida, türkmenistan pirézidénti sepermurat türkmenbashi, türkmenistanning tashqi siyasitide «bitereplik pirinsipi» gha emel qilidighanliqini jakarlidi. biraq bu, 1994 – yili mayda türkmenistanning shimaliy atlantik ehdi teshkilatining «tinchliq üchün hemrahliq» pirogrammisigha daxl bolushigha tosalghu bolalmidi.

ijabiy terepsizliktin daimiy terepsizlikke aylandurulghan salahiyet, 1995 – yili dékabirda birleshken döletler teshkilati omumiy kéngishi teripidin resmiy étirap qilindi. shundaqtimu, türkmenistan shu yili «tinchliq üchün hemrahliq» pirogrammisi dairiside tunji kishilik hemrahliq pirogrammisini qobul qilip, shimaliy atlantik ehdi teshkilati bilen dawamliq hemkarlashti.

shimaliy atlantik ehdi teshkilatining türkmenistangha qarita köngül bölüshining yenimu yüksek sewiyege yétishi netijiside mundaq özgirishler otturigha chiqti:

2003 – yili awghust éyida «hazar déngizi» sahilliridiki türkmenbashi shehiri etrapida ötküzülgen we 2500 türkmen eskiri qatnashqan «asuda weten» namliq «térrorizmgha qarshi  küresh» herbiy maniwérigha shimaliy atlantik ehdi teshkilati közetküchilirimu qatnashti.

biraq, ottura asiyadiki qoshnilirining del eksiche, türkmenistan shimaliy atlantik ehdi teshkilatining qollishi astida ötküzülgen herbiy maniwérlargha héch qatnashmidi, peqet bezide közetküchilerni ewetti, xalas.

bu, her türlük rayonluq iqtisadiy, siyasiy yaki bixeterlik jehettiki hemkarliq nishan qilinghan paaliyetlerge qatnishishni ret qilghan pirézidént türkmenbashining yolgha qoyghan terepsizlik siyasitige, biterep turush salahiyitige tamamen uyghun kéletti. shuni tekitlesh hajetki, bashqa ottura asiya döletlirige sélishturghanda, türkmenistan bilen shimaliy atlantik ehdi teshkilati otturisidiki özara hemkarliq cheklik dairide qaldi.

türkmenbashining wapatidin kéyin, 2007 – yili féwralda ötküzülgen saylamlar netijiside % 89.23 awazgha érishken qurbanguli berdimuhemmedow türkmenistanning ikkinchi pirézidéntliqigha saylandi.

qurbanguli berdimuhemmedow türkmenistanning shimaliy atlantik ehdi teshkilatini öz ichige alghan tashqi dunya bilen bolghan munasiwetlirini qaytidin janlandurush üchün birqatar qedemlerni tashlidi. 2007 – yili noyabirda berdimuhemmedow biryusséldiki shimaliy atlantik ehdi teshkilati qarargahini ziyaret qildi. bu yerde shimaliy atlantik ehdi teshkilati bash katipi jaap dé hop sichéffér bilen bir yerge jem boldi.  

uchrishishta, terepler ottura asiyadiki bixeterlik mesilisi toghruluq muzakire élip bardi, shuning bilen bir waqitta, «tinchliq üchün hemrahliq» pirogrammisi dairiside we nato ning afghanistandiki ISAF  küchining bir parchisi süpitide türkmenistan bilen nato otturisida hemkarliqni yenimu tereqqiy qildurush toghruluq ortaq tonush hasil qildi.

2008 – yili aprél éyida pirézidént berdimuhemmedow bükreshte chaqirilghan shimaliy atlantik ehdi teshkilati bashliqlar yighinigha qatnashti. buni, türkmenistanning xelqaraliq nopuzini kücheytish, «bitereplik pirinsipi» gha izchil emel qilish siyasitige cheklime qoyush we diplomatiye siyasitining dairisini kéngeytish yolida tashlanghan qedemliri déyish mumkin.

hazirqi kündimu türkmenistan ortaq köngül bölidighan saheler dairiside shimaliy atlantik ehdi teshkilati bilen hemkarliq asasida izchil paaliyet élip barmaqta. türkmenistan dairiliri shimaliy atlantik ehdi teshkilati we teshkilatqa eza döletler teripidin ishqa ashuruluwatqan türlük kurslargha qatnashmaqta.

türkmenistan shimaliy atlantik ehdi teshkilatining «tinchliq we bixeterlik üchün bilim» pirogrammisi dairiside, nato bilen aktip hemkarliq ornatmaqta. bu pirogramma netijiside otturigha chiqqan özgirishler, türkmenistandiki intérnét mulazimiti xizmitining yenimu tereqqiy qilishida türtkilik rol oynidi. buningdin bashqa yene, türkmen akadémiklargha we yash alimlargha xelqaraliq ilmiy jemiyetler bilen tetqiqat saheliride hemkarliq ornitish zémini hazirlap berdi.

türkmenistanning biterep dölet süpitide resmiy salahiyiti shimaliy atlantik ehdi teshkilati bilen bolghan hemkarliqigha tosalghu boluwatqini yoq. biraq, yéqin kelgüside türkmenistanning cheklik dairidiki ishtirak qilish siyasitini qaytidin közdin kechürüshi we nato bilen bolghan munasiwetlirini téximu qoyuqlashturushi natayin. chünki, daimiy biterep salahiyiti, türkmenistanning rusiye, xitay we gherb bilen bolghan munasiwetliride tengpungluqni saqlap qélishida we herqandaq bir rayonluq lagérgha eza bolushtin özini chetke élishida muhim rol oynimaqta.

bu yerde shuni alahide tekitlesh kérekki, türkmenistanning yer shari xaraktérlik iqtisadiy küchler bilen bir gewdilishish we qoshna döletler hem xelqaraliq teshkilatlar bilen téximu zich hemkarlishish we diyalog ornitish yolida körsitiwatqan tirishchanliqlirini nezerdin saqit qiliwetkili bolmaydu.

bu nuqtidin élip éytqanda, pirézidént qurbanguli berdimuhemmedowning herbiy islahat we zamaniwiylishish nishanini tamamlash arzusi, shimaliy atlantik ehdi teshkilati bilen téximu zich hemkarliq ornitishi üchün purset yaritip bérishi mumkin.

shimaliy atlantik ehdi teshkilatining ikkinchi chong armiyesi bolghan türkiye, türkmenistanning nato bilen bolghan munasiwetlirige ijabiy qarimaqta we qizghin qollimaqta. türkiye bilen türkmenistan türk dunyasida «türklerning oghuz qebilisi» ge mensup döletler hésablinidu.

aldimizdiki basquchta, ikki dölet otturisidiki siyasiy, iqtisadiy we medeniyet munasiwetlirini téximu chongqurlashturush nishan qilinghan keng dairilik istiratégiyelik pilanlar tüzülüshi kérek. bu pilanlar ottura we uzaq mezgillik bir nuqtiiynezer dairiside «dölet siyasiti» süpitide ijra qilinishi lazim.

rayonluq iqtisadiy siyasetlerning yol qoyulushida ammiwi teshkilatlar, dölet organliri, uniwérsitétlar we tetqiqat orunliri ara paal hemkarliq ornitilishi we maslashturush xizmiti ishqa kirishtürülüshi zörür.

türkiye jumhuriyiti türkmenistanda paaliyet élip bériwatqan we muhim layihelerni ishqa ashuruwatqan türkiyelik xususiy shirketlerge yardem bérishi we nazaret qilishi lazim. bu shirketler arisidiki muweppeqiyetlerni qolgha keltürüwatqanlirini teshwiq qilip, yaman ülge boluwatqanlirini siqip chiqirishi we tosalghu bolushi shert. shuning bilen bir waqitta, türkiye bu shirketlerning yuqiri derijilik mesulliri we téxnik xadimliridin  ammiwi siyasetni yolgha qoyush meqsitide paydilinishi, ularni lobichiliq paaliyetliride ishlitishi kérek.

yighip éytqanda, türkmenistannimu öz ichige alghan türkiy jumhuriyetler shek – shübhisiz halda türkiyening tashqi siyasitining tengpungluq izdinishi ichidiki muhim bir nuqtini teshkil qilidu. bu nuqtidin élip éytqanda, tarixiy rishtidin sirt yene, türkiyening réal diplomatiye siyasitining yönilishini belgileshte türkmenistan özige xas alahidilikliri bilen nahayiti zor rol oynimaqta.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر