türk kéngishi kéngiyish basquchida

türk kéngishi yghinining türkiyening diplomatiye siyasitige bolghan tesiri.

türk kéngishi kéngiyish basquchida

türk kéngishi kéngiyish basquchida

türkiye awazi radiyosi: buningdin birqanche hepte ilgiri türkiy tilda sözlishidighan döletler hemkarliq kéngishining 6 – nöwetlik aliy derijilik rehberler yighini ishqa ashuruldi. bu munasiwet bilen, biz bu heptiki pirogrammimizda, bu qétimqi yighin we bu yighinning türkiyening diplomatiye siyasitige bolghan tesiri heqqide toxtilip ötimiz.  

2018 – yili qirghizistanning cholpan ata shehiride türkiy tilda sözlishidighan döletler hemkarliq kéngishi (türk kéngishi) ning 6 – nöwetlik aliy derijilik rehberler yighini ötküzüldi. yighinning asasliq témisi «yashlar we  milliy tenterbiyeler» idi. qirghizistan pirézidénti sooronbay jénbékowning sahibxaniliqida chaqirilghan yighingha, türkiye jumhuriyiti jumhur reisi rejep tayyip erdoghan, qazaqistan pirézidénti nursultan nezerbayéw we ezerbeyjan pirézidénti ilham eliyéw qatnashti. buningdin bashqa yene, yighingha özbékistan pirézidénti shewket mirziyoyéw bilen wéngiriye bash ministiri wiktor orbanmu sherep méhmini süpitide ishtirak qildi.

soghuq urush dewri axirlashqandin kéyin téxiche tamamlanmighan bir özgirish basquchigha qedem qoyghan xelqaraliq tüzümdiki bu özgirish  musapisining qandaq axirlishidighanliqini héchkim toluq bilelmeydu. lékin, bezi yönilishlerning yéqin kelgüside nahayiti muhim rol oynaydighanliqi otturigha chiqmaqta.

pul – muamile paaliyetliri, soda – iqtisadiy heriketler we téxnologiyelik özgirishlerning dairisi dölettin halqighan halda barghanséri kéngeymekte. bu ehwal menpeet guruppiliri bilen her xil milletlerge mensup shexslerni chégra sirtida menpet dairiside bir - birige chemberches baghlimaqta. bu dairide türk kéngishining türlük terepliri we bu kéngeshning tejribisi heqqide tepsiliy toxilip ötüshke toghra kélidu.

türk kéngishi türkiy tilda sözlishidighan döletler ara keng kölemlik hemkarliqni teshwiq qilish meqsitide 2009 yili qurulghan xelqaraliq bir teshkilattur. türk kéngishining qurghuchi ezaliri ezerbeyjan, qazaqistan, qirghizistan we türkiyedur.

türkmenistan «daimiy bir terep dölet» salahiti sewebidin, özbékistan bolsa ötmüshtiki bezi siyasiy sewebliri sewebidin türk kéngishige eza bolmighan. biraq özbékistan pirézidénti shewket mirziyoyéw türk kéngishige intayin köngül bölmekte. shunga, özbékistanning yéqin zamanda türk kéngishige eza bolushi kütülmekte.

özbékistanning türk kéngishige eza bolush niyitining barliqini izhar qilishi, hem türk kéngishining kéngiyishi, hemde özbékistanning türk dunyasi bilen bir gewdilishishi üchün muhim bir qedem hésablinidu.

bolupmu qazaqistan, qirghizistan, türkmenistan we türkiye bilen bolghan ikki tereplik munasiwetliri hem hemkarliqni kücheytishke tirishiwatqan özbékistanning qisqa mezgilde türk kéngishige eza bolushi muqerrerdek qilidu. derweqe, yawropa ittipaqi ezasi bolghan wéngiriyege «közetküchi dölet» lik salahiyiti bérilishi, türk kéngishining rayonluq we xelqaraliq ehmiyitining zoriyishida muhim rol oynaydu.

buningdin bashqa yene, yighinda, türk kéngishining birleshken döletler teshkilatida közetküchi teshkilat salahiyitige érishishini qolgha keltürüsh we bu meqsette élip bériliwatqan paaliyetlerni qollash toghruluq qarar maqullandi. bu qarargha asasen, türk kéngishi aldimizdiki basquchta ezaliq we közetküchilik paaliyetlirige ehmiyet bérishi kérek. bu nuqtidin élip éytqanda, bu qétimqi yighin, türk kéngishining kéngiyishi we türk dunyasi bilen bir gewdilishishi jehettin nahayiti zor ehmiyetke ige.

türk kéngishining nöwetchi reislik wezipisi qazaqistandin qirghizistangha ötküzüp bérilgen bu yighinda, türk kéngishining 2014 – 2018 – yilliridiki paaliyetliri xulasilinip, kelgüsige qarita muhim muweppeqiyetlerni qolgha keltürüshi üchün yéngi qararlar maqullandi.

yighindin kéyin terepler «cholpan ata bayannamisi» we «wéngiriyege türk kéngishige közetküchi ezaliq salahiyiti bérish qararnamisi» ni imzalidi. buningdin bashqa yene, «türkiy tilda sözlishidighan döletlerning bir gewdilishish ehdinamisi», türk kéngishining birleshken döletler teshkilatigha közetküchi eza bolush paaliyetlirini qollash qararnamisi hemde yashlar we milliy tenterbiyeler saheliride hemkarliqni kücheytish nishan qilinghan ortaq bayannamini maqullidi.

yighinda yene, dölet bashliqlirining ortaq qararigha asasen, türk kéngishining bash katibliqigha, qazaqistanning iran islam jumhuriyitide turushluq bash elchisi baghdad emréyéw, türk kéngishining muawin bash katibliqigha ömer kojaman, xelqara türk akadémiyesining bashliqliqigha  darkxan qudyirali qaytidin teyinlendi.

yighinda, türkiye jumhuriyiti jumhur reisi rejep tayyip erdoghan teripidin sunulghan «eza döletler ara soda ishlirida milliy pullarni ishlitish» teklipi yighin ishtirakchilirining diqqitini qozghidi hem qizghin alqishigha érishti.

yer shari xaraktérlik wae rayonluq géopolitikiliq riqabet kücheygen, iqtisadiy émbargolar netijiside soda urushliri qizip ketken bir mezgilde sunulghan bu teklip barliq eza döletlerge nisbeten nahayiti zor ehmiyetke ige. chünki, yéqinqi yillarda néfit bahasining töwenlep kétishi we yer shari xaraktérlik iqtisadiy ehwalning tesiride ezerbeyjan, qazaqistan, qirghizistan we özbékistanning milliy pulliri dollarning aldida közge körünerlik derijide qimmitini yoqatti.

yighinda, qazaqistan pirézidénti nursultan nezerbayéw teripidin teklip qilinghan «türk dunyasidiki 100 yéngi meshhur shexs» we «türk dunyasidiki muqeddes jaylar» layiheliri, hem türk döletlirining tarixiy munasiwetliri we birlikini yenimu mustehkemlesh hemde türkiy xelqlerning ortaq medeniyitini jahangha tonushturush jehettin nahayiti zor ehmiyetke ige.

mezkur layiheler türk kéngishi teripidin ishqa ashuruluwatqan «zamaniwi yépek yoli ortaq sayahet pirogrammiliri» layihesi bilen birleshtürülse, barliq eza döletlerning sayahet ishlirining téximu tereqqiy qilishigha nahayiti zor töhpilerni qoshidu.

yighinda, türk kéngishining 7 – nöwetlik aliy derijilik rehberler yighinigha sunulidighan «türkiy tilda sözlishidighan döletlerni bir gewdileshtürüsh ehdinamisi» ning qobul qilinishi nahayiti muhimdur. chünki, bu arqiliq hem türk dunyasining hemde türk kéngishining hemkarliq mesiliside jiddiy qedemler tashlinidu. buningdin bashqa yene, türk kéngishining yer shari xaraktérlik we rayonluq tesir küchini zoraytish üchün, hem teshkilatning hemde eza döletlerning teshkilatqa munasiwetlik qisqa, ottura we uzaq mezgillik istiratégiyelik qararliri we pilanliri belgilinip chiqilishi lazim.

bu qétimqi yighinda, türkiy tilda sözlishidighan döletler ara siyasiy, iqtisadiy, soda, ijtimaiy we medeniyet jehettiki hemkarliqni yenimu kücheytishke qarita muhim qarar maqullandi.

türk kéngishi hem köpligen hökümetler ara medeniyet we hemkarliq teshkilatlirini maslashturush ishlirigha mesul asasliq teshkilat bolush süpiti bilen, hem iqtisadiy we énérgiye jehettiki ewzelliki sayisida, yawropa ittipaqigha oxshap kétidighan alahide bir qurulmigha igidur. biraq, eza döletlerning mewjut iqtisadiy, siyasiy küchi we yer shari xaraktérlik nopuzi nezerde tutulup, türk kéngishining nishanlirini «uzaq mezgillik nishan» qilip békitish intayin zörür.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر