түркийә - әзәрбәйҗан мунасивәтлири

қериндашлиқ риштиси вә истиратегийәлик һәмраһлиқ нуқтисидин түркийә - әзәрбәйҗан мунасивәтлири.

түркийә - әзәрбәйҗан мунасивәтлири

түркийә - әзәрбәйҗан мунасивәтлири

түркийә авази радийоси: 1992 – йили 14 – йанвар күни әзәрбәйҗан билән түркийә оттурисида дипломатик мунасивәт орнитиш тоғрулуқ келишим  имзаланғиниға 26 йил болди. бу мунасивәт билән, биз бу һәптики пирограммимизда, түркийә – әзәрбәйҗан мунасивәтлири вә бу мунасивәтниң районға көрсәткән тәсири һәққидә тохтилип өтимиз.

түркийә җумһурийити 1991 – йили 30 – авғуст күни мустәқиллиқ елан қилған әзәрбәйҗан җумһурийитини 1991 – йили 9 – нойабир күни етирап қилған тунҗи дөләт болди.

түркийә билән әзәрбәйҗан оттурисидики дипломатик мунасивәтләр 1992 – йили 14 – йанвар күни орнитилди. икки дөләт мунасивәтлирини техиму тәрәққий қилдуруш мәқситидә 2010 – йили җумһур рәислик сәвийәсидә истиратегийәлик алий һәмкарлиқ кеңиши миханизми орнитилди. әзәрбәйҗан билән ишқа ашурулған түркийә – әзәрбәйҗан – гирузийә, түркийә – әзәрбәйҗан – иран вә түркийә – әзәрбәйҗан – түркмәнистан үч тәрәп башлиқлар йиғинлири, районлуқ муқимлиқ, тинчлиқ вә параванлиққа һәссә қошуп келиватқан муһим миханизмлардур.

«һазар деңизи» дики енергийә мәнбәлирини дунйа базарлириға селиш нишан қилинған «баку – тифлис – җәйһан хам нефит туруба линийәси» вә «баку – тифлис – әрзурум тәбиий газ туруба линийәси» лайиһәлириниң ишқа ашурулуши, әзәрбәйҗан билән түркийә оттурисида қериндашлиқтин истиратегийәлик һәмраһлиққа елип баридиған йолда ташланған муһим бир қәдәм һесаблиниду.

икки дөләт оттурисидики сода омумий соммиси 5 милйард доллар әтрапида болуп, түркийә билән әзәрбәйҗанниң нишани, 2023 – йилиға барғанда сода омумий соммисини 15 милйард долларға йәткүзүштур.

өзара ишәнч вә һәмкарлиқ асасида шәкилләнгән әзәрбәйҗан – түркийә мунасивәтлири хәлқара сәһниләрдиму изчил давамлашмақта.

һәр икки дөләт бирләшкән дөләтләр тәшкилати, йавропа бихәтәрлик вә һәмкарлиқ тәшкилати, йавропа кеңиши, қарадеңиз иқтисадий һәмкарлиқ тәшкилати, түрк кеңиши вә ислам һәмкарлиқ тәшкилати қатарлиқ тәшкилатларда һәмкарлиқ орнитип, наһайити зор мувәппәқийәтләрни қолға кәлтүрмәктә.

әзәрбәйҗан билән түркийә оттурисидики һәрбий һәмкарлиқ даирисидә, икки дөләтниң қораллиқ қисимлири оттурисидики һәмкарлиқни йәниму күчәйтиш мәқситидә охшимиған мәзгилләрдә һәрбий манивер өткүзүлиду. әң ахирқи қетим 2017 – йили май ейиниң башлирида баку әтрапида ишқа ашурулған һәрбий маниверға миң әскәр, 80 танка вә биронивик, 60 топ вә  шрапнел атидиған зәмбирәк, «12 Mi-35» вә « Mi-17 » типлиқ һуҗумчи вә тиранспорт тик учар айропиланлири вә һава мудапиәси системилири қатнашти.

һәрбий манивер 5 – майғичә давамлашти вә мувәппәқийәтлик һалда ахирлашти.

әзәрбәйҗанниң түркийәгә охшашла түркләрниң оғуз қәбилисидин болуши, тарихий басқуч ичидә бирликтә охшаш земинларда йашаш нәтиҗисидә шәкилләнгән қериндашлиқ риштиси вә җуғрапийәлик йеқинлиқ түркийәниң әзәрбәйҗан билән техиму қойуқ дийалог орнитишиға земин һазирлап бәрмәктә.

түркийәниң әзәрбәйҗан билән болған мунасивәтлири көп йөнилишлик вә истиратегийәлик сәвийәдә. икки дөләт башлиқлириниң вәзипигә олтурғандин кейин вә символ характерлик муһим өзгиришләрдин кейин алди билән зийарәттә болуш әнәниси мәвҗудттур.

түркийә – әзәрбәйҗан мунасивәтлири районда муқимлиқ вә тинчлиқ орнитишни нишан қилиду. икки дөләт мунасивәтлири һечқандақ бир дөләткә қарита тәһдит шәкилләндүрмәйду.

түркийә – әзәрбәйҗан мунасивәтлири «истиратегийәлик һәмраһлиқ» аталғусиға дәл уйғун келиду. икки дөләт оттурисида 26 йилдәк қисқиғина вақит ичидә наһайити зор мувәппәқийәтләрниң қолға кәлтүрүлүши вә қериндашлиқ мунасивәтлириниң мислисиз дәриҗидә күчийиши, мәңгү йимирилмәс қериндашлиқ риштисиниң әң рошән намайәндисидур.

түркийә «қарабағ мәсилиси» ниң әзәрбәйҗанниң земин пүтүнлүки вә игилик һоқуқи даирисидә, тинч йоллар арқилиқ һәл қилиниши үчүн наһайити зор тиришчанлиқ көрсәтмәктә.

бу даиридә йавропа бихәтәрлик вә һәмкарлиқ тәшкилати миниск гурупписиниң бир әзаси болуш сүпити билән изчил паалийәт елип бармақта, болупму алақә линийәсидә вә әзәрбәйҗан – әрменийә чеграсиниң мәлум қисимлирида йүз бериватқан қаттиқ тоқунушлар вә өлүм һадисилиридин кейинла әндишилири һәм дәрһал музакириләрни елип беришқа қарита чақириқлирини оттуриға қойуп кәлмәктә.

толиму әпсуски, миниск гурупписиниң үч әзаси бу нуқтида иҗабий қәдәм ташлимай, вақитни кәйнигә сүрмәктә. бу мәсилә тоғрулуқ хәлқаралиқ қарарлар чиқирилған болушиға қаримай, бу басқучниң бундақ алдаш характерлик тактикилар нәтиҗисидә узирап кетиши толиму әпсуслинарлиқ иштур.

қандақ болушидин қәтийнәзәр, «<үстүн> қарабағ мәсилиси» ниң әзәрбәйҗанниң земин пүтүнлүки даирисидә тинч йол билән һәл қилиниши мәсилисидә түркийә әзәрбәйҗанни давамлиқ қоллайду.

икки дөләтниң истиратегийәлик һәмкарлиқида дөләт мудапиәси наһайити муһим орунда туриду. буниңдин башқа йәнә, енергийә мәсилисиму икки дөләт мунасивәтлиригә нисбәтән наһайити зор әһмийәткә игә. нөвәттә йәр шари характерлик бир лайиһәгә айланған «транс анадолу тәбиий газ туруба линийәси лайиһәси» гә қарита қәдәмләр тезлик билән ташланмақта. «транс анадолу тәбиий газ туруба линийәси лайиһәси» ниң тамамән ишқа ашурулуши билән бирликтә, әзәрбәйҗан билән түркийәниң орни вә районниң истиратегийәлик әһмийити техиму зорийиду.

1921 – йили 14 – өктәбир күни әзәрбәйҗанниң әнқәрә вәкили ибраһим абилов дөләт хети сунған йиғинда, мустапа камал ататүркниң «әзәрбәйҗанниң хушаллиқи бизниңму хушаллиқимиз, ғәм – қайғуси бизниңму ғәм – қайғумиздур» тәриқисидики сөзлиригә қарита, аридин қанчә он йил өткәндин кейин һәйдәр әлийев тәрипидин «биз бир милләт, икки дөләтмиз» тәриқисидә инкас қайтурулған.

нөвәттә түркийә билән әзәрбәйҗан оттурисидики мунасивәтләрниң истиратегийәлик әһмийити «транс анадолу тәбиий газ туруба линийәси лайиһәси», «баку – тифлис – қарс төмүр йоли» вә шуниңға охшиған лайиһәләр арқилиқ йәниму йүксәк сәвийәгә йәтмәктә. бу һәқтә һәр икки тәрәпниң сийасий ирадиси қәтий болуп, бу нуқтида җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоған билән пирезидент илһам әлийевға охшиған күчлүк рәһбәрләр һәр икки дөләткә нисбәтән тепилғусиз бәхттур.

түркийә – әзәрбәйҗан мунасивәтлири пәвқуладдә сәвийәдә изчил давамлашқан тәқдирдә, һәр икки дөләт наһайити зор мувәппәқийәтләрни қолға кәлтүрүп, улуғвар нишанлириға йетәләйдиғандәк қилиду.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر