қазақ һакимийәт модели

түрк дунйасида «қазақ һакимийәт модели» вә нурсултан нәзәрбайев.

қазақ һакимийәт модели

қазақ һакимийәт модели

түркийә авази радийоси: йавроасийа вә түрк дунйасиниң истиратегийәлик әһмийәткә игә дөләтлиридин бири болған қазақистан җумһурийитидә мустәқиллиқ елан қилинғандин буйан нурсултан нәзәрбайев вәзипә өтәп кәлмәктә. бу мунасивәт билән, биз бу һәптики пирограммимизда, «қазақ һакимийәт модели» ни ройапқа чиқарған нурсултан нәзәрбайев һакимийити вә бу һакимийәтниң районға көрсәткән тәсири һәққидә тохтилип өтимиз.

нурсултан нәзәрбайев қазақистан қайтидин мустәқиллиққа еришкән 1991 – йилдин буйан һакимийәт йүргүзүп кәлмәктә. нурсултан нәзәрбайев 1991 – йилдин тартип һазирғичә пәқәт қазақистанниңла әмәс, пүткүл түрк дунйасиниң вә башқа көплигән дөләтләрниңму ишәнчисигә еришти. дәрвәқә, нурсултан нәзәрбайев хәлқара җәмийәтниң нәзиридә «тинчлиқпәрвәр  дөләт әрбаби» сүпитидә тонулуп һәм хәлқара җамаәтчиликниң һөрмитигә еришип кәлмәктә.

нурсултан нәзәрбайев 1940 – йили алмута йеқинлиридики чемолганда мөтивәр бир аилидә дунйаға кәлди. соғуқ уруш йиллири башланған чағда башланғуч мәктәптә оқуди. толуқ оттура мәктәптә металлоргийә бөлүмидә оқуди. 1962 – йили қараганди университетида металлоргийә бөлүмини инженер сүпитидә пүттүрди. 1984 – йилғичә өтигән муһим бийурократийәлик вәзипилиридә ишчилар дуч кәлгән мәсилиләрни һәл қилишқа тиришти, енергийә мәсилилирини һәл қилишта муһим рол ойниди, ишчиларниң һәқ – һоқуқлирини қоғдап, мәркәзгә муһим пикир – тәклипләрни сунди.

1991 – йили 1- декабир күни өткүзүлгән сайламға йеганә пирезидент намзати сүпитидә қатнашқан нурсултан нәзәрбайев, 21 – декабир күни үлмутада қазақистанға мустәқиллиқ қазандурған келишим лайиһәсини имзалиди. 1991 – йилдин кейин 1999 -, 2005 -, 2011 вә 2015 – йиллириму пирезидент намзати болди һәмдә бу сайламларда хәлқниң қизғин қоллишиға еришип, ғәлибә қилди. 1997 – йили пайтәхтни алмутадин астанаға йөткиди.

нурсултан нәзәрбайев русийә билән иқтисадий вә сийасий мунасивәтлирини изчил давамлаштурди. шуниң билән бир вақитта, америка қошма иштатлири, түркийә, түрк дунйаси, йавропа иттипақи вә исраилийә билән болған дипломатик мунасивәтлириниму тәрәққий қилдурди.

нурсултан нәзәрбайев дипломатийә сийаситидә бир йөнилишлик сийасәтни йолға қойушниң орниға, һәр бир дөләткә қарита тәңпуң сийаситини йолға қойуп кәлмәктә. көп йөнилишкик дипломатийә сийаситини ишқа ашурмақта. бу көп йөнилишлик сийасити сәвәбидин нурсултан нәзәрбайев хәлқара җамаәтчиликниң нәзиридә «йараштурғучи рәһбәр» дәп қаралмақта.

һәммигә мәлумки, нурсултан нәзәрбайев сүрийә киризисини һәл қилиш вә сүрийәдә йүз бәргән инсаний тирагедийәгә хатимә бериш үчүн һәрикәткә өтти. русийә, иран вә түркийәниң қоллиши астида астанада чақирилған йиғинларғиму саһибханилиқ қилди. қазақистанниң музакириләргә саһибханилиқ қилиши сүрийәниң муһим актийорлиридин бири болған түркмәнләрниңму астана музакирилиргә қатнишиши һәм иҗабий қаришида түрткилик рол ойниди.

қазақистанға түрк дунйасиға интайин көңүл бөлидиған вә түрк дунйасиға алақидар муһим пикир – тәпәккурларға игә болған нурсултан нәзәрбайевға охшиған бир дөләт әрбабиниң рәһбәрлик қилиши, түрк дунйасиға нисбәтән тепилғусиз пурсәт һесаблиниду.

нурсултан нәзәрбайевниң түрк дунйасида һәмкарлиқни орнитишқа алақидар муһим пикир – тәпәккурлири әзәрбәйҗан, қазақистан, қирғизистан вә түркийә әза болған түрк кеңиши үчүнму түрлүк имканийәтләрни йаритип бериши мумкин. бу нуқтида қазақистан билән түркийә қизғин қоллап келиватқан түрк кеңишиниң күчини түркмәнистан билән өзбекистанниң кеңәшкә әза болуши билән техиму зорайтишқа тоғра келиду. дәрвәқә, түрк дунйаси өз ичидә күчлүк һәмкарлиқ орниталиса, буниң хәлқаралиқ тәшкилатларғиму иҗабий тәсири көрситиши муқәррәрдур. нөвәттә фирансийә бирләшкән дөләтләр тәшкилати хәвпсизлик кеңишидә фирансуз тилида сөзлишидиған дөләтләрниң вәкили дәп қаралғинидәк, кәлгүси йилларда түркий тилда сөзлишидиған дөләтләргә вәкиллик қилидиған түрк кеңиши әзасиниң бирләшкән дөләтләр тәшкилати хәвпсизлик кеңишигә әза болуш тәлипи түрк дунйаси тәрипидин бирләшкән дөләтләр тәшкилатиға сунулуши мумкин.

нурсултан нәзәрбайев фәтһуллаһчи террорлуқ тәшкилатиниң түркийәдики 2016 – йили 15 – ийул һәрбий исйан урунушидин кейин түркийәниң йенидин орун алди, һәмдә әнқәрәдә зийарәттә болған тунҗи дөләт башлиқи болди.

нәзәрбайевниң түркийәдики һәрбий исйан урунушидин кейин әнқәрәдә тунҗи рәсмий меһман болуши толиму мәнилик иди. нәзәрбайевниң «түркийәгә дүшмән болған бизгиму дүшмәндур» тәриқисидики байанати һәқиқий қериндашлиқниң ишарити иди. түркийә җумһурийити җумһур рәиси рәҗәп таййип әрдоған барлиқ байанатлирида нурсултан нәзәрбайевни «түрк дунйасиниң ақсақили» дәп тәриплимәктә.

буни нәзәрбайевниң түркийә зийарити җәрйанида әрдоғанниң муну байанатидин көрүвелишқа болиду: «пирезидент нәзәрбайев алийлири түрк дунйасиниң ақсақили һесаблиниду. нәзәрбайев алийлири йолға қойуватқан әқил парасәтлик вә тәңпуң сийасити сайисида қазақистан нөвәттә район һәм дунйа һәмкарлиқ орнитишни чин дилидин арзу қилидиған муһим бир актийорға айланди. ортақ тил, ортақ тарих, ортақ мәдәнийәтни ортақлишидиған қериндаш дөләт қазақистан мустәқиллиққа еришкәндин кейинла сийасий муқимлиқини изчил давамлаштурди һәмдә иқтисадий җәһәттин учқандәк тәрәққий қилди.»

2016 – йили қазақистанға қилған зийарәтлиримдә қазақистандики өзгиришләр һәм тәрәққийатларни өз көзүм билән көрүш пурситигә ериштим. бу нуқтида, нәзәрбайевниң заманимизни вә заманниң роһини наһайити йахши чүшинидиған талантлиқ рәһбәр икәнликини алаһидә тәкитләймән.

нурсултан нәзәрбайевниң силавйан йезиқини асас қилған кирил һәрпини латин һәрпигә өзгәртиш тоғрулуқ йолйоруқ чүшүрүши наһайити зор әһмийәткә игә. нурсултан нәзәрбайев 2025 – йилғичә барлиқ китаблар, қәрәллик журналлар вә рәсмий һөҗҗәтләрниң кирил һәрпидин латин һәрпигә өзгәртилишкә башлиниши лазимлиқи тоғрулуқ қарар чиқарди. бу қарар түрк дунйасида тил вә йезиқ бирлики үчүн наһайити муһим һәм истиратегийәлик бир қәдәм һесаблиниду.

нурсултан нәзәрбайевниң нуқтиийнәзири вә истиратегийәсигә асасән шәкилләнгән «қазақ һакимийәт модели» түрк мәдәнийитиниң қәдимки мирасидин узунланмақта һәмдә «муқимлиқ» вә «иқтисадий тәрәққийат» та күнсери йуқири өрлимәктә.

йиғип ейтқанда, қазақистан 2018 – йили билән бирликтә тарихий бир дәвргә  қәдәм ташлимақта. қазақистанниң нишани дунйадики әң тәрәққий қилған 30 дөләт қатаридин орун елиштур. ишинимәнки, қазақистан нурсултан нәзәрбайев рәһбәрликидә давамлиқ алға илгириләйду.

нөвәттә, нурсултан нәзәрбайев билән рәҗәп таййип әрдоғанға охшиған рәһбәрләрниң мәвҗудийити һәм һәр икки дөләткә нисбәтән һәм түрк дунйасиға нисбәтән тепилғусиз пурсәттур.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر