түркийә – өзбекистан мунасивәтлириниң келәчики

мирзийайевниң пирезидентлиқиниң биринчи йили вә түркийә – өзбекистан мунасивәтлириниң келәчики

түркийә – өзбекистан мунасивәтлириниң келәчики

түркийә – өзбекистан мунасивәтлириниң келәчики

түркийә авази радийоси: өзбекистан пирезиденти шәвкәт мирзийайевниң вәзипигә олтурғиниға бир йил болди. бизму бу мунасивәт билән мирзийайевниң пирезидентлиқиниң биринчи йили вә түркийә – өзбекистан мунасивәтлири һәққидә тохтилип өтимиз.

өзбекистанни 25 йилдәк башқурған ислам керимовниң вапатидин кейин өзбекистанда өткүзүлгән пирезидент сайлимида шәвкәт мирзийайев ғәлибә қилған иди. өзбекистан пирезиденти шәвкәт мирзийайевниң вәзипигә олтурғиниға бир йилдин артуқрақ болди.

2017 – йили февралда мирзийайев (көплигән саһәләрдә кәң даирилик ислаһатларни елип бериш нишан қилинған) 2017 – 2021 – йиллиқ тәрәққийат истиратегийәсини тәстиқлиған иди. бир йиллиқ мәзгилдә өзбекистанда әң кәң даирилик қурулмилиқ өзгиришләр иқтисадий саһәдә ишқа ашурулди. мирзийайев бу бир йил ичидә илгири дөләтниң бесим характерлик роли сәвәбидин зийанға учриған иқтисадниң либераллишиши йолида 40 әтрапида ислаһат елип барди.

ислам керимовниң «бекинмичилик сийасити» дин ваз кәчкән мирзийайевниң, башқа түркий җумһурийәтләр билән болған мунасивәтләрни тәрәққий қилдуруш арзуси күчлүктәк қилиду. мирзийайевниң тунҗи чәт әл зийаритини түркмәнистанға елип ббериши униң бу һәқтә ташлиған муһим қәдими һесаблиниду. арқимизда қалған 14 ай ичидә мирзийайев чәт әл зийарәтлириниң көп қисмини түркий җумһурийәтләрниң рәһбәрлиригә аҗратти. қазақистан пирезиденти нурсултан нәзәрбайев билән 6 қетим, түркмәнистан вә қирғизистан пирезидентлири билән үч қетимдин көрүшти.

буниңдин башқа йәнә, түркийәдиму бир қетим зийарәттә болди һәмдә бири өзбекистанда болуп, түркийә җумһурийити җумһур рәиси рәҗәп таййип әрдоған билән икки қетим көрүшти.

өзбекистанниң қошна дөләтләр билән болған мунасивәтлирини тәрәққий қилдуруш йолида көрситиватқан тиришчанлиқлири, районлуқ һәмкарлиқ үчүн тепилғусиз пурсәттур. 2017 - йили 10 – 11 – нойабир күнлири сәмәрқәндтә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң қоллиши астида «оттура асийада бихәтәрлик вә сиҗил тәрәққийат» сәрләвһилик хәлқаралиқ конферанс чақирилди. конферанста 2018 – йиллиқ «норуз байрими» һарписида астанада бәш оттура асийа дөлити рәһбәрлириниң башлиқлар йиғини чақириши тоғрулуқ қарар мақулланди. түрк җумһурийәтлири арисида барғансери кеңийиватқан бу һәмкарлиқ сайисида, мустәқил бир түркистан күнтәртипиниң шәкиллиниши үчүн шәрт – шараит туғулуши мумкин. өзбекистан алдимиздики басқучта оттура асийадики башқа 4 дөләт билән болған мунасивәтлирини барғансери қудрәт тапқузушиға әгишип, районлуқ сода мәркизигә айлиниши мумкин.

мирзийайев вәзипигә олтурған тунҗи йилида дөләттә ахбарат васитилириға адәттин ташқири дәриҗидә әркинлик һоқуқи бәрди. йеза игилик саһәсидә мәҗбурий ишчилик түзүмини бикар қилиш йолида иҗабий қәдәмләрни ташлиди. өзбекистан пуқралириниң 2019 – йили 1 – йанвардин етибарән һөкүмәтниң рухситисиз чәт әлгә чиқишиға тосалғу болуватқан виза рәсмийәтлирни әмәлдин қалдуруш тоғрулуқ қарар чиқарди.

буниңдин башқа йәнә, 10 – февралдин етибарән өзбекистан түркийә җумһурийити пуқралиридин 30 күнлүк виза алмайдиғанлиқини уқтурди. бу шәк – шүбһисиз һалда наһайити муһим бир өзгириштур.

түркийә 1991 – йили өзбекистанниң мустәқиллиқини етирап қилған тунҗи дөләттур. шу вәҗидин, икки дөләт оттурисидики мунасивәтләр тез тәрәққий қилди. 2005 – йили өзбекистанниң әнҗан вилайитидә йүз бәргән вәқәләр музакирә қилинған бирләшкән дөләтләр тәшкилати омумий кеңишидә чақирилған йиғинда, түркийә өзбекистанға қарши аваз бәрди. шу вәҗидин, 1991 – йили йахши башланған мунасивәтләр 2005 – йилдин кейин бир изда тохтап қалған һалда давамлашти.

бирақ әрдоған билән мирзийайевниң өзара зийарәтлири мунасивәтләрниң қайтидин тәрәққий қилишида муһим рол ойниди. сәмәрқәндтә ишқа ашурулған учришишта, әрдоғанниң «мунасивәтләрдә йеңи сәһипә ечиш», мирзийайевниң «қуруқ гәп билән әмәс, әмәлийәттә һәмкарлиқ орнитишниң дәл вақти йетип кәлди» тәриқисидики байанатлири, бүгүнки күндә техиму әһмийәтлик һалға кәлди.

өзбекистан тарихий мунасивәтлири түпәйли түркийә интайин әһмийәт беридиған вә чин дилидин сөйидиған бир дөләттур. әмди икки дөләт оттурисидики бир изда тохтап қелиш дәври ахирлашти, дейишкә болиду.

буниңдин кейин, түркийә – өзбекистан мунасивәтлиридә тоқумичилиқ, сәһийә, сайаһәт вә теричиликни өз ичигә алған иқтисад, терроризмға қарши  күрәш вә бихәтәрликни асас қилидиған һәмкарлиқ йәниму йүксәк сәвийәгә йетиду. әлвәттә бу мунасивәтләрни аммиви тәшкилатлар, ахбарат васитилири вә академийә органлириниң йеқиндин қоллиши арқилиқ  йәниму қудрәт тапқузушқа тоғра келиду.

қазақистандики түркийә – қазақистан әһмәд йәсәви университетиға охшаш түркийә – өзбекистан университети ечишму интайин пайдилиқтур. бир қоруси истанбулда, йәнә бир қоруси сәмәрқәндтә болидиған шәкилдә «түркийә – өзбекистан улуғ бәг университети» ечиш нишаниға йетиштә, түркийә – өзбекистан оттурисидики тарихий билим хәзиниси болған түрк дунйаси муһим рол ойниши мумкин.

һәр икки дөләтниң ортақ мәниви байлиқи болған һәнәфий – матуридий / суфий ислам, қисқичә, түрк – ислам әнәниси сәләфий радикаллиқиға қарши йавроасийа үчүн әмәлийәтчил бир таллаш характерлик  йол болуши мумкин. бу нуқтида, һәр икки дөләтниң зиммисигә наһайити көп вәзипиләр йүклиниду, әлвәттә.

мирзийайев дәври өзбекистан үчүн йеңи бир башланғуч болди. ислам керимов түрк кеңишини өз ичигә алған районлуқ һәмкарлиқ тәшкилатлириға қарши һәмишә өзини чәткә елиш сийаситини йолға қойған иди. бу сийасәтниң өзгириши райондики актийорлар билән өзбекистанға пайдилиқ шәрт – шараитниң туғулушида түрткилик рол ойниши мумкин.

өзбекистанниң иқтисадий вә енергийә җәһәттин қисмән қийинчилиқи барлиқи һәммигә айан. шуңа, бу қийинчилиқни һәл қилишта чәт әл селинмилири билән (түрк кеңишигә охшиған) районлуқ тәшкилатлар билән орнитилғуси һәмкарлиқлар муһим чарә болуп қелиши мумкин.

мирзийайев дөлити һәм районни наһайити йахши билиду һәмдә бу һәқтә хелила тәҗрибиси бар. алдимиздики басқучта өзбекистанниң түркийә вә түрк кеңиши билән болған мунасивәтлирини тәрәққий қилдуруши һәм район һәм түрк дунйаси үчүн наһайити зор әһмийәткә игә. дәрвәқә, өзбекистан җуғрапийәлик җайлишиш алаһидилики җәһәттин түрк дунйасиға нисбәтән һалқилиқ дөләттур.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر