qazaqistanning latin élipbesige ötüshi

«türkiye we yawro – asiya küntertipi» namliq sehipimizning bu heptilik sanida atatürk uniwérsitéti xelqara munasiwetler bölümi tetqiqatchisi jemil doghach ipekning «qazaqistanning latin élipbesige ötüshi» mawzuluq analizini siler bilen ortaqlashmaqchimiz.

qazaqistanning latin élipbesige ötüshi

qazaqistanning latin élipbesige ötüshi

türkiye awazi radiyosi: yawro-asiyaning istratégiyelik ehmiyetke ige döliti qazaqistan latin élipbesige ötüshke teyyarlanmaqta. qazaqistanning bu qarargha kélishige türtke bolghan amillar bilen téximu yéqindin tonushup chiqish üchün, «türkiye we yawro – asiya küntertipi» namliq sehipimizning bu heptilik sanida, atatürk uniwérsitéti xelqara munasiwetler bölümi tetqiqatchisi jemil doghach ipekning «qazaqistanning latin élipbesige ötüshi» mawzuluq analizini siler bilen ortaqlashmaqchimiz.

* * * * *

qazaqistanning latin élipbesige ötüsh yolidiki xizmetliri dawam qilmaqta. bu musapide qandaq bir élipbening otturigha chiqidighanliqi mesilisi yawro-asiya we türk dunyasida qiziqish qozghimaqta. men til tetqiqatchisi bolmisammu, xelqara munasiwetler sahesidimu élipbelerning intayin muhim ikenlikini éytalaymen. chünki, élipbeler dunyada bir xelqning ornini gewdilendürüshide muhim rol oynaydu. eslide bir tilda yézish üchün birdin köp élipbeni ishlitishke bolidu. emma, tildiki tawushlarni élipbelerning eks ettürüp bérishi muhimdur.

qazaqistan pirézidénti nursultan nezerbayéw latin élipbesige ötüsh toghrisidiki eng keskin ipadini 2012 – yili élan qilinghan 2050 – yilliq istratégiyelik pilanida ishletti. 2025 – yilini teltöküs ötüp bolush yili dep körsetti. 2018 – yili telim – terbiye saheside latin élipbesige ötüsh bilen bashlap, bu musapini 2025 – yilighiche toluq bésip bolush pilanlanmaqta. iqtisadiy jehette élipbe özgertish xizmitige 600 milyon tengge (1 milyon 800 ming dollar etrapida) meblegh ajritildi.

türk tilliri üchün latin élipbesini ishlitish yéngi ehwal emes. kuman kitabi 14 – esirning bashlirida qipchaq türkchisi diyaléktikisi boyiche latin élipbesi bilen yézildi. türkiye jumhuriyiti 1928 – yili latin élipbesige ötti. sowét ittipaqining yimirilishidin kéyin, 1991 – yili ezerbeyjan bilen türkmenistan, 2001 – yili özbékistanmu oxshash yolni tutti.

yéqinqi tarixiy musapige qarighinimizda, 1926 – yilidiki baku qurultiyida chiqirilghan qararning rohigha asasen, türk dunyasidiki süret bilen ishqa ashqan latin élipbesige ötüsh musapisi, türk dunyasida til we élipbe birliki qismen royapqa chiqqan bir dewr boldi. türkiyede 1928 – yili ishqa ashurulghan élipbe özgertishning tüp nishanlirining biri, bu musapining sirtida qalmasliq üchün idi. latin élipbesi pütkül türkiy xelqlerning ortaq élipbesi süpitide resmiyleshtürülürüp uzun ötmey, sowét sotsiyalistik jumhuriyetler ittipaqi ichide bu ishtin narazi bolush ehwalliri körüldi. sowét sotsiyalistik jumhuriyetler ittipaqi merkiziy ijraiye orgini, 1935 – yili iyun éyida latin élipbesige ötüshning éghir xataliq ikenlikini, bu ishqa yéngi élipbe komitétining mesul ikenlikini élan qildi. bu, nahayiti qisqa waqit ichide tarqalghan türk dunyasida latin élipbesi birliki dewri üchün axirlishishning bashlanghuchi bolup qaldi. bu qisqa mezgillik heriketlinishtin kéyin, urush yillirida ijra qilinishqa bashlighan her bir türk topluqi üchün fonétikiliq imlani chiqish qilidighan on sekkiz perqliq kiril élipbesi yolgha qoyuldi.

qazaqistan tilshunaslirining tirishchanliqliri netijiside teyyarlanghan élipbe teklipi parlaméntgha sunuldi. buningdin ilgiri 42 herptin teshkil tapqan qazaq élipbesi yéngi élipbede 25 herpke qisqartildi. biraq, qazaqchidiki sekkiz tawushni chiqirish üchün ikki herpni birleshtürüp ishlitish usulidin paydilinildi. ömer xalisdemir uniwérsitéti tetqiqatchisi turgay dügenning qarishiche, bu xil ishlitish usuli élipbediki herp sanini azaytish nuqtisidin yaxshi bolsimu, buning qazaqchini yézish we oqushni qiyinlashturup qoyush éhtimali bar iken. élipbe tüzgende bir tawush bir herp pirinsipini chiqish qilish bilen birge, bashqa türkiy qewmler bilen yéqinlishishnimu muhim bir pirinsip, dep bilish paydiliq bolidu. buning üchün, türkiyediki we ezerbeyjandiki tawushlar bilen oxshash bolghan qazaqche tawushlar üchün, bu élipbelerdiki herplerni öz péti qobul qilishqa bolidu.

elwette bu musapining siyasiy tereplirimu bar. rusiye rusche sözlishidighan rayonlargha alahide qiziqidu. rusiye nahayiti tebiiy halda qazaqistanning kiril élipbesidin waz kéchishini xalimaydu. buning aldini élish xaraktérlik qedemlerni tashlishimu éhtimaldin yiraq emes. men, rusiyening qazaq xelqining bu erkin tallishigha angliq pozitsiyede bolushini ümid qilimen.

bir jehettin élip éytqanda, élipbe özgertish qazaqistangha nisbeten bir siyasiy tallash hésablinidu. qazaqistan menggü sowét ittipaqi bilen birlikte tilgha élinamdu yaki özi bir parchisi bolghan türk dunyasi we gherb bilen birlikte heriket qilamdu? türkiye, ezerbeyjan we türkmenistan her xil latin élipbelirige ötti. qirghizistanmu mushundaq pilanlarni tüzmekte. türk dunyasining bashqa rayonliri latin élipbesige ötken yerde, qazaqistanning türk dunyasining köp qismidin ayrim turushini kütkili bolmaydu, elwette.

qazaqistanning latin élipbesige ötüshi döletning meniwi we medeniy tereqqiyatidiki tarixiy burulush nuqtisi hésablinidu. tarixiy kechürmishi, medeniyiti we zéminliri bilen birlikte til her daim bir milletning / bir döletning asasliq birlishish pirinsipidur. bu yönilishte qazaqistan musteqilliqini élan qilghan deslepki kündin buyan qazaqistan pirézidénti nursultan nezerbayéwning qazaq tilining tereqqiyatigha alahide ehmiyet bérip kelgenlikige shahit bolmaqtimiz.

qazaqistan élipbe özgertish bilen birlikte gherb medeniyitige téximu yéqin orungha ige bolidu. buningdin sirt, élipbe özgertish latin élipbesige ötüp bolghan bashqa türk jumhuriyetliri bilen qazaqistanning ilmiy we medeniyet munasiwetlirigimu ijabiy hesse qoshidu. türk dunyasining aqsaqili, danishmen rehbiri nursultan nezerbayéw rehberlikide qazaqistanning latin élipbesige ötüshige qazaqistanning dunyaning ilghar elliri arisidiki ornini mustehkemlesh we türk dunyasida medeniyet birliki ornitish nishanlirini boylap tashlanghan qedemlerning biri, dep baha bersek bolidu.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر