тарихтики бүгүн: 11 – феврал

фәрай уз тәрипидин тәййарланған «тарихтики бүгүн» намлиқ пирограммимиз һузуруңларда...

тарихтики бүгүн: 11 – феврал
  • йил 1650, 11-феврал...
  • фирансийәлик математикичи, алим вә пәйласоп рене дескартес (René Descartes) вапат болди. ғәрб пәлсәпәсиниң әң муһим кишилиридин бири болған рене дескартес йаш вақитлирида «җизвит тәриқити» дин өгәнгән пәлсәпә вә математика дәрслири билән чүшәнчә системисиниң асасини салди. 16 йил бойичә қилған сайаһитиниң ахирида, шу дәврдә әң әркин пикир әркинлики болған голландийәгә йәрләшти. 1637-йили «метод һәққидә байан»,1641-йили «чоңқур тәпәккур» намлиқ әсәрлирини елан қилди. гуман вә чүшиниш һәққидә тәрәққий қилдурған пәлсәпә чүшәнчилирини «тәпәккур қиливатимән, ундақ болса мән һайат» дегән сөзи билән хуласилиди. шиветсийә ханиши кристинаниң тәклипигә бинаән стокһолмға барғанда қәһритан соғуқта соғуқ өткүзүвелип, өпкә кесәлликигә гириптар болди вә бу кесәллик билән вапат болди.
  • 1809-йил 11-феврал әнглийәлик роберт фултон (Robert Fulton)  пар парахотиниң патентини алди. йашлиқ дәвридә рәсим сизишқа қизиққан бирақ, кейинчә рәсим сизиштин ваз кечип инженерлиққа қизиққан фултон, мәрмәр кисиш машиниси вә арғамча тоқуш машинисиниң патентини алғандин кейин, 1797-йили парижға барди. у фирансийәдә узун вақитлардин бери лайиһәлигән пар парахотиниң тәтқиқатлирини давамлаштурди вә 1803-йили йасиған тунҗи парахотини суға чүшүрди. бирақ, фирансийә һөкүмити        бу парахотқа қизиқмиди. у аридин бир қанчә йил өткәндә америкаға барди вә тәтқиқатини синақ қилди. фултонниң парахоти йәлкән йаки палақ ишләтмәстин суда илгирилигән тунҗи парахот болуп қалди вә нурғун кишиниң қизиқишини қозғиди. фултон 1815-йили америка һөкүмитиниң тәлипи билән, тунҗи пар билән һәрикәт қилдиған уруш парахотини йасиди.
  • 1965-йил 11-феврал «йеңи адана гезити» дунйа ахбарат мукапатиға еришти. 1918-йил 25-декабир 1-дунйа уруши ахирлашти. османли императорлуқи урушта йиңилди вә земинлири келишим бойичә бөлүшүшкә башланди. фирансийә түркийәниң җәнубиға җайлашқан адана вә әтрапини ишғал қилди. бу ишғалдин дәл бәш күн өткәндә, вәтән земинлирини қоғдаш һәрикитигә от йаққан бир гезит-йәни «адана гезити» нәшр қилинишқа башлиди. адана гезити фирансийәниң диққитини тартти вә үч сан нәшр қилинғандин кейин чәкләнди. фирансийәниң ишғалини қобул қилмиған гезитниң хоҗайинлири әһмәт рәмзи бәг билән йозгатлиқ офитсер мәһмәт авни доған аридин йәнә бәш күн өткәндә «йеңи адана гезити» ни нәшр қилишқа башлиди. узун өтмәй уларни тутуш буйруқи чиқирилди, улар мәтбәә машинилирини башқа шәһәргә йөткәп, гезитни чиқиришни давамлаштурди. йеңи адана гезити азадлиқ урушиға қатнашқан хәлқини анадолуда йүз бәргән вәқәләрдин хәвәрләндүрди. мәзкур гезит 1965-йили «америка гезит хоҗайинлири иттипақи вәхпи» ниң америка билән канаданиң сиртида нәшр қилиниватқан гезитләргә берилидиған «дунйа ахбаратчилиқ мувәппәқийәт мукапати» ға еришип, бу мукапатқа еришкән тунҗи вә бирдинбир түркийә гезити болуп тарихқа йезилди.
  • 2006-йили 11-йанвар германийәлик архелоглар шанлиурфадики гөбәкли тәпәдә (гөбәкли егизлики) инсанийәт тарихиниң әң қәдимки хәвәр системиси һесаблинидиған вә күнимиздә ишлитиватқан йезиқниң иптидаий шәкли болған ишарәтләрни тапти.
  • шанлиурфаниң өрәнҗик йезисиға йеқин бир йәргә җайлашқан вә дунйаға даңлиқ гөбәкли тәпәгә мунасивәтлик тәтқиқатлар һазирму давам қилмақта.              


مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر