parlaq künlirige yüzlengen moro musulmanliri

küntertip we analiz 2019 – 06

parlaq künlirige yüzlengen moro musulmanliri

parlaq künlirige yüzlengen moro musulmanliri

 

 

hörmetlik radiyo angliuchi qérindashlar! töwende yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultiti bashliqi piroaféssor doktor qudret bulbul teripidin teyyarlanghan «parlaq künlirige yüzlengen moro musulmanliri» témiliq analizini diqqitilargha sunimiz.

***** ** ** ** **** ***

filippinning jenubidiki mindano arilida yashaydighan moro musulmanliri belki insaniyet tarixining eng uzun dawamlashqan azab - oqubetlirini bashtin kechürgen, azabtinmu bekrek eng köp harghinliq yetken bir rayon xelqi bolup, 1500yili bashlanghan azabliri qan, zulum, musheqqet we ölüm bilen yughurulghan dewrlerni bashtin kechürgendin kéyin, mana bügünki künde mueyyen bir umit nuri terepke yüzlengen ehwalda turmaqta. muroluq ösmürler köz yashliri toxtap, zulmetlik künlerni arqida qoyidighan, ata anisiz, yétim qalmastin, kelgüsige xatirijem qedem tashliyaliyalaydighan shundaqla kök yüzide nurlargha tolghan bir kelgüsini köreleydighan halgha keldi. 

moro؛ türkiy tilliq rayonlarda zulumgha uchrighuchilargha oxshash pelestin, eritre we keshmir qatarliq zulum astidiki rayonlar bilen teng kündilik dualarda eske élinidighan bir rayon idi. moroni hemmidin bek salih mirza bey oghluning «erkinlik jengchiliri», «muro dastani» namliq shiérliri téximu tesirlik chüshendürüp bergen idi. mana bügünki künde moro musulmanlirini bashqiche bir kelgüsi kütüwélish aldida turidu.

emdi men 21yanwarda moro musulmanliri ötküzgen réfiramdum üstide toxtalmaqchimen.

moroning qisqiche tarixi؛

islamning filippin arallirigha yétip kélishi, bashqa rayonlargha kélishidin we tarqilishidin perqlinip ketmeydu. muroluqlarmu musulman tijaretchilerning wasitisi bilen islamni tonushushqa we waqitning ötishige egiship keng kölemde musulman bolushqa bashlighan idi. moro musulmanliri 1500yiligha qeder öz hakimiyetliri astida yashighan bolup, moro musulmanliri bilen ispaniyelikler otturisidiki urush 1521yili bashlanghan idi. moro musulmanliri endolos ishghaliyitidin kéyin urush filippinlergiche kéngeygen eshu mezgillerdin bügünüge qeder, texminen 500 yildin boyan üzülmey dawamliship kéliwatqan bir toqunush dewrige qedem qoydi.

1900yilliri filippinning jenubida asasliq köp sanliqni igileydighan moro musulmanliri, asimilatsiye we nopus qurulmisini qesten özgertish tüpeylidin jenuptiki nurghunlighan rayonlarda azsanliqqa aylinip qalghan idi. ispaniyeliklerdin kéyin, 20esirning otturilirigha qeder rayonni hakimiyiti astigha alghan amérika we uningdin kéyin kéyinki filippin hökümiti yolgha qoyghan siyasetler arqiliq moro musulmanlirini ölümge yaki köchüshke mejburlighan idi.  2016kotaboto ziyaritim jeryanida yürtliridin qoghlap chiqirilip, qurughluqqa yerlishishi meniy qilinghan moro musulmanlirining qandaqlarche deryalarning üstige qurghan tunka kepilerde yashashqa mejbur bolghanliqini öz közüm bilen körgen idim.

**** **** *** *** ***

moro musulmanliri 1960yilliri özlirige qaritilghan yoqitish siyasetlirige qarshi teshkillik bir heriket bashlidi. eslide oxshash bolmighan dewrlerde her xil teshkilatlar arqiliq qarshiliq heriketlirini dawamlashturwatqan bolup, axirida bu kürshelerni asas qilghan halda islamiy azadliq aldinqi fronti rehbiri salamet hashim we uning 2003yilidiki wapatidin kéyin iz basari bolghan hajimurat ibrahim filippin hökümiti bilen muzakirilerni dawamlashturdi.

40 yil dawamlashqan we 120 ming kishining ölümi shundaqla 2 milyon kishining köchishige seweb bolghan ichki urushlarning axirilishishi üchün filippin hökümiti bilen moro islamiy azadliq aldinqi fironti otturisida 2012yili bir kélishim imzalandi. 2014yilida bolsa, tinchliq basquchini közitish üchün musteqilliq közetküchiler heyiti quruldi. filippinning hazirqi pirézidénti dutérte 2014yilidiki saylam seperwerliki jeryanida moroda bir aptonom rayon shekillendürüshke wede berdi.

2019yili 21yanwarda ötküzülgen awazgha qoyush paaliyitide moro musulmanlirining aptonomiye heq hoquqigha ige bolushi %80 lik awaz bilen qobul qilindi. shuningdin kéyin 80 ezasi bolghan «bangsamoro ötkünchi hökümet mejlisi» quruldi. bir parlaméntning roligha ige bu hökümet mejlisi 2022yiligha qeder bangsamoroni idare qilidighan boldi. référandomning qobul qilinishi bilen rayonda yighilidighan bajning %75 i yerlik hökümetke, %25 i merkiziy hökümetke ait bolidighan boldi.  tebiiy bayliqlarningmu %75 i rayon xelqige 25 i merkiziy hökümetke tewe bolidighan bolidighan boldi. bangsamoro musulmanliri filippindin perqliq halda rayonda islam qanuni boyiche hakimiyet sistémisi qurup chiqalaydu. öz ichide islam qanunini ijra qilalaydu. morodiki xiristiyanlar bolsa, filippinning dölet qanunliri boyiche ishlirini bir terep qilidu. moro musulmanliri ichki ishlirida pütünley musteqil bolidu. tashqi ishlirida we bixeterlik mesililiride filippin hökütige riaye qilidighan bolidu.

 

moro musulmanlirining éhtiyaji؛ tinchliq basquchining qollap quwwetlinishidur

 

dunyaning meyli qandaqla yéride bolushidin qetiy tinchliqni dawamlashturush intayin qéyin. bolup ötken ishlar terepler otturisidiki tinchliq basquchini her daim qaytidin bashqa qayturiwétish xewpige ige hésablinidu. shunga rayonda tinchliq we xatirijemlikni telep qilghan awam nuqtisidin xelqara jamaetchilikning filippindiki bu basquchni qollap quwwetlishi intayin muhim. filippin pirézidénti rodrigo dutértening bangsamorogha yéqin bir rayonluq ikenliki, baliliq dewrini mushu rayonda, moroluqlar bilen yéqin munasiwet ichide ötküzgen bolushi tinchliq basquchigha nisbeten muhim pursettur. bu munasiwet bilen tinchliq basquchining dawamlishishi üchün dutértening qollap quwwetlinishi we righbetlendürülishi zor ehmiyetke ige. bu basquchning daéshning qoli arqiliq buzulmasliqigha qattiq diqqet qilish lazim.

 

insansperwrelik yardemler bilenla kupa qilmasliqning zörürliki

 

500 yildin buyan erkinlik üchün küresh qilghan, bu yolda éghir bedellerni töligen bu xelqning insanperwerelik yardemlerge éhtiyaji barliqida shek yoq.  yuqirida tilgha alghan ziyaritim jeryanida rayonda 26 xelqaraliq teshkilatlarning barliqini, islam dunyasidin peqet türkiyeningla «insan heq we hörriyetliri, insanperwrelik yardem jemiyiti "İHH"» ning barliqini bilgen idim. rayongha qaritilghan insanperwrelik yardemler choqum téximu ashurulishi lazim.

buning bilen birge yene, aldinqi maqalamda éytqangha oxshash[1] moro musulmanlirining aptonomiye basquchida isanperliktinmu yuqiri yardemge éhtiyaji bar. u bolsimu uzun mezgildin buyan öz mewjutluqilirini qoghdash yolida küresh qilishqa merkezleshken bir xelqning emdilikte öz hakimiyetlirini shekillendürüp chiqalishi üchün hökümet tejribisige jiddiy éhtiyaji bar. siyasiy sistéma, dölet organliri maliyesi, yerlik hökümetler, merkez biyokratiyesi, uniwérsitét maaripi, sot ishliri qatarliq sahalerde yétishken insanlar we tejribilerge éhtiyaji bar. moro musulmanlirining xata bashqurush we itqidarsiz kishiler sewebidin 500 yilliq küreshlirining nabut bolup ketmesliki üchün pütün dunyadin moro musulmanlirigha xalisane xizmet qilishni arzu qilidighan kishilerning yelkisige éghir mesuliyetlerning artilidighanliqia shek yoq. 

uniwérsitétlar we sehiye saheside, aptonomiye hökümitining qurulushi we mestehkemlinishige éhtiyajliq qanun, organ bashqurush, yerlik hökümet qatarliq saheler boyiche fakultétlar échilishi, kespiy toluq ottura mekteplerning berpa qilinishi nurghunlighan mesilillerning hel qilinishigha ijabiy hesse qoshidu.

 

türkiyening dunya tinchliqigha hesse qoshushi

 

morodiki tinchliq muzakilirini toghra yüzlendürüsh üchün türkiyenimu öz ichige alghan bir xelqaraliq komitét qurulghan idi. bu komitét sirtida bir köretküchiler heyitimu shekillendürülgen idi.

5 kishidin terkip tapqan bu heyettimu moro musulmanlirining telipige binaen türkiye ammiwi teshkilatliridin birsi orun aldi. «insan heq we hörriyetliri, insanprewrelik yardem jemiyiti "İHH"» namidin huseyin oruch ependi heyet ezasi boldi. bu heyet tinchliq basquchigha alaqidar közitishlerni dawamlashturmaqta.

türkiye puqraliri anche bilip ketmisimu, biraq tarixiy tejribiliri, xelqaradiki hörmiti bilen dunya tinchliqigha eng köp hesse qoshalaydighan döletlerdin birsi türkiye hésablinidu. türkiye qoshidighan hessiler biwasite dölet teripdinla emes, belki yene xuddi filippinde bolghangha oxshash ammiwiy teshkilatlar arqiliqmu hemde uniwrérsitétlar arqiliqmu isha ashalaydu.

morodiki 500 yilliq küresh netijiside bügün yétip kélingen bu nuqta tolimu muhim ehmiyetke ige. hemmeylenni ziyangha ittirgen toqunush muhitining arqida qaldurup qoyulishi, référandum netijisining moro musulmanliri we filippin shundaqla pütün insaniyet üchün xatirijemlik élip kélishi, moroluq ösmürlerning etige téximu ishench bilen nezer salalishi üchün bu basquchning dawamlishishgha hemimiz teng hesse qoshushimiz lazim.

yuqirida yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultiti bashliqi piroaféssor doktor qudret bulbul teripidin teyyarlanghan «parlaq künlirige yüzlengen moro musulmanliri» témiliq analizini anglidinglar. kéler hepte qayta körüshkiche aman bolghaysiler, xeyr xosh!

 

 

 


خەتكۈچ: küntertip we analiz

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر