qimmet qarashlarning axirilishishimu? - 2

küntertip we analiz 2019 – 05

qimmet qarashlarning axirilishishimu? - 2

qimmet qarashlarning axirilishishimu? - 2

küntertip we analiz 201905

qimmet qarashlarning axirilishishimu? - 2

hörmetlik radiyo angliuchi qérindashlar! töwende yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultiti bashliqi piroaféssor doktor qudret bulbul teripidin teyyarlanghan «qimmet qarashlarning axirilishishimu?» témiliq analizining 2 - bölimini diqqitilargha sunimiz.

 

aldinqi hepte qimmet qarashlar weyranchiliqqa uchrighan we pirinsipalliq, mertlik, pezilet, ortaqlishish, adalet dégenge oxshash términlerning goya untulushqa bashlighan bir dewrge qedem qoyiwatqanliqimiz üstide toxtilip, bu dewreni «qimmet qarashlarning axirilishishi» (the end of values) dep atashning munasip bolidighanliqini tilgha alghan iduq. mundaqla bir qarash bilen dunyada qimmet qarashlarning weyran boluwatqanliqini körüwalghili bolidighanliqi hemde qimmet qarash nuqtisidin b d t we yawropa ittipaqining weziyiti üstide toxtalghan iduq. qéni emise analizimini kelgen yerdin dawamlashturayli!

***** ** ** ** **** ***

 

amérika

amérika؛ téxi yéqinghiche «arzuluq amérika»(american dream)  depmu atilip kéliwatqan bir dölet idi. amérikining turmush shekli asasen dégüdek pütün döletlerde moda idi. biraq bügün eger bir ray sinash élip bérilsa, amérikigha bolghan qarashlarning tarixidiki eng töwen sewiyege chüshüp qalghanliqi otturigha chiqidighanliqida gep yoq.

mana hazir latin amérikiliq aran 6000 ming panahlanghuchi qanchilighan aydin buyan amérika chégrasida saqlap yatmaqta. bir terepte türkiye, liwan, iyurdaniyege oxshash döletler bezide bir kichidila bunungdin nechche hesse artuq panahlanghuchini qobul qiliwatqan bolsa, yene bir terepte dunya boyiche birinchi chong küch bolghan bir dölet, öz chégrasida eng köp panahlanghuchi saqlitidighan döletke aylinip qalmaqta. téximu qorqunchluq teripi, dunya boyiche eng bay döletlerning birsining yawropada örüp tashlanghan bérlin témigha oxshash bir tamni chégra boyigha soqmaqchi boluwatqanliqidur. wehalenki qilinghan we qiliniwatqan bunche chéqimlar panahlanghuchi mesilisining hel qilinishi üchün serp qilinsa, belki téximu az iqtisad ketken bolatti.

nöwettiki amérika hökümiti qanunluq asasi bolushning qilche ghémini yep yürmestin, peqet özlirining menpeetigila qarap, «birinchi bolup amérika», «amérikini qaytidin zoraytinglar» dégen shoarlar bilen pütün xelqaraliq ehdinamilerdin chékinip chiqishni oylishalaydighan halgha kélip qaldi. amérikining yer shari xaraktérliq kélimat issip kétishning aldini élishni meqset qilghan parizh kélimat ehdinamisidin, shundaqla b d t maarip, ilim pen kültür teshkilati «UNESCO» din chékinish qararliri pütün dunyada endishe yaratmaqta.

pirézidént trampning bu qétimqi b d t omumiy kéngishida «biz yersharilishish iddiyesige qarshimiz» dégen sözi, bek uzun emes, téxi bir qanche yil ilgirige qeder 3dunya rehbiri yaki idilogiyesi teripidin dégili bolidighan söz emes idi. bir amérika pirézidéntining bundaq gepni qilishini tesewwurghimu sighdurghili bolmaytti. bügünki künde amérikinimu öz ichige alghan gherb dunyasining ehwali, démokratiye, kishilik hoquq, erkinlik dégendek qimmet qarashlirini qoghdawatqandek körünidighan, biraq özlirining menpeetige toghra kelmigende, injil ayetlirinimu bashqiche izahlaydighan gherb medeniyiti tarixidin héch qanche perqlenmeydu.

xitay we rusiye

xitay we rusiye ölchemlerni békitken, ortaq yer shari xaraktérliq qimmet qarashlarni otturigha chiqiralighan döletler qatarida hésablanmaydu. shundaqtimu xitay tiz tereqqiy qilghan bir döletke aylandi. her ikki dölet dunya siyasitide tesiri küchlük dölet hésablinidu. chünki birleshken döletler teshkilati xewpsizlik kéngishide wéto (ret qilish) hoquqigha ige döletlerdur.

biraq bu her ikki dölet ochuq jemiyet bolmighanliqi sewebidin ichki siyasitidiki ijraatliri xelqara jamaetchilik teripidin yéterlik derijide bilinmey kelmekte.

 

islam dunyasi

musulman döletlermu bir qanche esirdin buyan yeshari xaraktrliq ölchem békitidighan, ortaq alemshumul qimmet qarashlarni yaritidighan döletler qataridin orun alalmay kelmekte. özlirini sikular, diktator we yaki sheriet döliti dégendek qandaq isimlar bilen teriplise teriplisun. buningdin qetiy nezer bu döletler démokratik, hakim mutleqliq we diktator hakimiyet shekillirining birige mas kelmekte. bolupmu ottura sherqqe qaraydighan bolsaq, bashqurghuchilar bashquruliwatqanlarning raziliqigha héch qandaq éhtiyaj hés qilmaydu. hakmiyetlirining qurulushliri öz xelqige emes, dunyawi aktiyorlargha qezdardur. dunyawi chong aktiyorlarmu bu ehwalni héch ikkilenmestin ochuq éghizgha alalaydu. gerche bu ehwalning birdin bir jawabkari özliri bolmisimu, nöwettiki weziyetliri bilen ottura sherq döletliri tarixining belki eng ichinishliq muhitini bashtin kechüriwatqanliqi bir heqiqet. ottura sherq döletlirining xelqliri, janlirini alqinigha élip qoyup döletlirini tashlap chiqip kétishning koyida yürmekte. 

qisqartp éytqanda, ottura sherq döletlirining köpinchisi birere qimmet qarash yaki pezilet yaritish u yaqta tursun, goya barliq qimmet qarashlirini xelqlirige qarshi öz hakmiyetlirini dawamlashturush, hökümranliqlirini qoghdap qilish üchünla ishlitip yürmekte.

 

ilghar eqilning aqiwiti؛ firénkéshtayndin suniy eqil

engiliz ayal yazghuchi mari shélléy 1818yilida emdi téxi 19 yashqa qedem qoyghinida yazghan «firénkéshtayn» namliq esiri yalghuz bir roman bolupla qalmastin, belki, enene, din we bashqa ottura éqimlardin chiqip ketken, aqartish herikitige, sikularizmgha we pozitiwizmning qurghuchi rializmigha teslim bolghan bir eqilning yétip baridighan axiriqi aqiwitini körsitip bérish bolupmu hésablinidu.

bügünki kündimu aqartish herikiti asasidiki eqilchiliq suniy eqil we suniy insan ishlepchiqirishning koyida yürmekte. héch bir qimmet qarashni tonumaydighan aqartish herikitining eqlining 1we 2dunya urushida yer sharimiz bilen insaniyetni qandaq halaketke sorigenlikige pütün insaniyet shahid boldi. barliq qimmet qarashlarni chörüp tashlighan, peqetla mashinilashqan bir küchke we tereqqiyatqa sezgür hemde biologiyelik insanlardin téximu küchlük, kontrol qilghili bolidighan, suniy eqilge ige bir insaniyet dunyasi, dunyamizni zadi qeyerge sörimekchi? adimiylikning axirilishishini bashqa janliqlar emes, del adem ewladlirining özliri keltürüp chiqiridighandek körünidu.

 

rahetperes insan

aqartish herikiti, sikularizm, uchur alaqe téxnikisidiki ilgirileshler, ümit baghlanghan idiolgiye, din we organlarning barghanche ümit bolushtin quruq qilishigha egiship, insanning téximu bek rahetperes bolup kétishini ishqa ashurmaqta. asasen dégüdek yashlarni chöridigen halda peqetla heweslirining arqidin yügürüp yoridighanlarning sani barghanche ashmaqta.  ailisi, dostliri, mektipi, jemyiet, soda sanaet dunyasi, tebiet, haywanatlar we bashqa janliqlar bilen peqet hewes, köngül xushalliqi üchünla munasiwet quridighan insanlar tüpeyli kélip chiqidighan pajieler hazirdin bashlap özining qorqunchluq teletini körsetmekte. héch bir qimmet qarashqa ige bolmighan peqetla köngül xushalliqining arqidin yügreydighan bir mexluqqa aylinip qilish, her halda insandin bashqa bir nersige aylinip qilish bolsa kérek.

bu tilgha élinghanlarni boylighan halda döletler we organlar nuqtiisdinmu qimmet qarashlaning yoqulup kétiwatqanliqini tilgha élishqa bolidu. shuningdek yuqirida bayan qilinghan selebiy ishlargha qarimastin, bezi katta zatlarning, büyük idiolgiyelerning, xelqara jemiyet yaki döletlerning rehberliki astida emes, belki pütünley musteqil halda, birer qimmet qarashning ghimini yeydighanlarningmu dawamlishiwatqanliqini ilgiri sürüshke bolidu. 

toghra teshkilatlanmighan shexsler téximu bek qimmet qarashqa ehmiyet bérishi mumkin. qimmet qarashlargha téximu bek ige chiqish küchi nuqtisida, teshkilatsiz heriketlerdin ümit kütüshke bolishimu mumkin. shundaqtimu dunyani eng köp teshkillik organlarning shekillendürdighanliqini bilish bézni ümidke bek bérilip kétishtin saqlap qalidu.

chong insaniyet ailisi bolush süpitimiz bilen hemmimiz birlikte aldini élish charisini yolgha qoyup, «qimmet qarashlarning axirilishishi»ni tosup qilishqa yéngi bir yol tapmisaq, hemmimizning birlikte teyyarlawatqan azabliq aqiwetke yüzlinishimiz éniq.

 

 


خەتكۈچ: küntertip we analiz

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر