қиммәт қарашларниң ахирилишишиму? - 2

күнтәртип вә анализ 2019 – 05

қиммәт қарашларниң ахирилишишиму? - 2

қиммәт қарашларниң ахирилишишиму? - 2

күнтәртип вә анализ 201905

қиммәт қарашларниң ахирилишишиму? - 2

һөрмәтлик радийо аңлиучи қериндашлар! төвәндә йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултити башлиқи пироафессор доктор қудрәт булбул тәрипидин тәййарланған «қиммәт қарашларниң ахирилишишиму?» темилиқ анализиниң 2 - бөлимини диққитиларға сунимиз.

 

алдинқи һәптә қиммәт қарашлар вәйранчилиққа учриған вә пиринсипаллиқ, мәртлик, пәзиләт, ортақлишиш, адаләт дегәнгә охшаш терминләрниң гойа унтулушқа башлиған бир дәвргә қәдәм қойиватқанлиқимиз үстидә тохтилип, бу дәврәни «қиммәт қарашларниң ахирилишиши» (the end of values) дәп аташниң мунасип болидиғанлиқини тилға алған идуқ. мундақла бир қараш билән дунйада қиммәт қарашларниң вәйран болуватқанлиқини көрүвалғили болидиғанлиқи һәмдә қиммәт қараш нуқтисидин б д т вә йавропа иттипақиниң вәзийити үстидә тохталған идуқ. қени әмисә анализимини кәлгән йәрдин давамлаштурайли!

***** ** ** ** **** ***

 

америка

америка؛ техи йеқинғичә «арзулуқ америка»(american dream)  дәпму атилип келиватқан бир дөләт иди. америкиниң турмуш шәкли асасән дегүдәк пүтүн дөләтләрдә мода иди. бирақ бүгүн әгәр бир рай синаш елип берилса, америкиға болған қарашларниң тарихидики әң төвән сәвийәгә чүшүп қалғанлиқи оттуриға чиқидиғанлиқида гәп йоқ.

мана һазир латин америкилиқ аран 6000 миң панаһланғучи қанчилиған айдин буйан америка чеграсида сақлап йатмақта. бир тәрәптә түркийә, ливан, ийурданийәгә охшаш дөләтләр бәзидә бир кичидила бунуңдин нәччә һәссә артуқ панаһланғучини қобул қиливатқан болса, йәнә бир тәрәптә дунйа бойичә биринчи чоң күч болған бир дөләт, өз чеграсида әң көп панаһланғучи сақлитидиған дөләткә айлинип қалмақта. техиму қорқунчлуқ тәрипи, дунйа бойичә әң бай дөләтләрниң бирсиниң йавропада өрүп ташланған берлин темиға охшаш бир тамни чегра бойиға соқмақчи болуватқанлиқидур. вәһаләнки қилинған вә қилиниватқан бунчә чеқимлар панаһланғучи мәсилисиниң һәл қилиниши үчүн сәрп қилинса, бәлки техиму аз иқтисад кәткән болатти.

нөвәттики америка һөкүмити қанунлуқ асаси болушниң қилчә ғемини йәп йүрмәстин, пәқәт өзлириниң мәнпәәтигила қарап, «биринчи болуп америка», «америкини қайтидин зорайтиңлар» дегән шоарлар билән пүтүн хәлқаралиқ әһдинамиләрдин чекинип чиқишни ойлишалайдиған һалға келип қалди. америкиниң йәр шари характерлиқ келимат иссип кетишниң алдини елишни мәқсәт қилған париж келимат әһдинамисидин, шундақла б д т маарип, илим пән күлтүр тәшкилати «UNESCO» дин чекиниш қарарлири пүтүн дунйада әндишә йаратмақта.

пирезидент трампниң бу қетимқи б д т омумий кеңишида «биз йәршарилишиш иддийәсигә қаршимиз» дегән сөзи, бәк узун әмәс, техи бир қанчә йил илгиригә қәдәр 3дунйа рәһбири йаки идилогийәси тәрипидин дегили болидиған сөз әмәс иди. бир америка пирезидентиниң бундақ гәпни қилишини тәсәввурғиму сиғдурғили болмайтти. бүгүнки күндә америкиниму өз ичигә алған ғәрб дунйасиниң әһвали, демократийә, кишилик һоқуқ, әркинлик дегәндәк қиммәт қарашлирини қоғдаватқандәк көрүнидиған, бирақ өзлириниң мәнпәәтигә тоғра кәлмигәндә, инҗил айәтлириниму башқичә изаһлайдиған ғәрб мәдәнийити тарихидин һеч қанчә пәрқләнмәйду.

хитай вә русийә

хитай вә русийә өлчәмләрни бекиткән, ортақ йәр шари характерлиқ қиммәт қарашларни оттуриға чиқиралиған дөләтләр қатарида һесабланмайду. шундақтиму хитай тиз тәрәққий қилған бир дөләткә айланди. һәр икки дөләт дунйа сийаситидә тәсири күчлүк дөләт һесаблиниду. чүнки бирләшкән дөләтләр тәшкилати хәвпсизлик кеңишидә вето (рәт қилиш) һоқуқиға игә дөләтләрдур.

бирақ бу һәр икки дөләт очуқ җәмийәт болмиғанлиқи сәвәбидин ички сийаситидики иҗраатлири хәлқара җамаәтчилик тәрипидин йетәрлик дәриҗидә билинмәй кәлмәктә.

 

ислам дунйаси

мусулман дөләтләрму бир қанчә әсирдин буйан йәшари характрлиқ өлчәм бекитидиған, ортақ аләмшумул қиммәт қарашларни йаритидиған дөләтләр қатаридин орун алалмай кәлмәктә. өзлирини сикулар, диктатор вә йаки шәриәт дөлити дегәндәк қандақ исимлар билән тәриплисә тәриплисун. буниңдин қәтий нәзәр бу дөләтләр демократик, һаким мутләқлиқ вә диктатор һакимийәт шәкиллириниң биригә мас кәлмәктә. болупму оттура шәрққә қарайдиған болсақ, башқурғучилар башқуруливатқанларниң разилиқиға һеч қандақ еһтийаҗ һес қилмайду. һакмийәтлириниң қурулушлири өз хәлқигә әмәс, дунйави актийорларға қәздардур. дунйави чоң актийорларму бу әһвални һеч иккиләнмәстин очуқ еғизға алалайду. гәрчә бу әһвалниң бирдин бир җавабкари өзлири болмисиму, нөвәттики вәзийәтлири билән оттура шәрқ дөләтлири тарихиниң бәлки әң ичинишлиқ муһитини баштин кәчүриватқанлиқи бир һәқиқәт. оттура шәрқ дөләтлириниң хәлқлири, җанлирини алқиниға елип қойуп дөләтлирини ташлап чиқип кетишниң койида йүрмәктә. 

қисқартп ейтқанда, оттура шәрқ дөләтлириниң көпинчиси бирәрә қиммәт қараш йаки пәзиләт йаритиш у йақта турсун, гойа барлиқ қиммәт қарашлирини хәлқлиригә қарши өз һакмийәтлирини давамлаштуруш, һөкүмранлиқлирини қоғдап қилиш үчүнла ишлитип йүрмәктә.

 

илғар әқилниң ақивити؛ фиренкештайндин суний әқил

әнгилиз айал йазғучи мари шеллей 1818йилида әмди техи 19 йашқа қәдәм қойғинида йазған «фиренкештайн» намлиқ әсири йалғуз бир роман болупла қалмастин, бәлки, әнәнә, дин вә башқа оттура еқимлардин чиқип кәткән, ақартиш һәрикитигә, сикуларизмға вә позитивизмниң қурғучи риализмиға тәслим болған бир әқилниң йетип баридиған ахириқи ақивитини көрситип бериш болупму һесаблиниду.

бүгүнки күндиму ақартиш һәрикити асасидики әқилчилиқ суний әқил вә суний инсан ишләпчиқиришниң койида йүрмәктә. һеч бир қиммәт қарашни тонумайдиған ақартиш һәрикитиниң әқлиниң 1вә 2дунйа урушида йәр шаримиз билән инсанийәтни қандақ һалакәткә соригәнликигә пүтүн инсанийәт шаһид болди. барлиқ қиммәт қарашларни чөрүп ташлиған, пәқәтла машинилашқан бир күчкә вә тәрәққийатқа сәзгүр һәмдә биологийәлик инсанлардин техиму күчлүк, контрол қилғили болидиған, суний әқилгә игә бир инсанийәт дунйаси, дунйамизни зади қәйәргә сөримәкчи? адимийликниң ахирилишишини башқа җанлиқлар әмәс, дәл адәм әвладлириниң өзлири кәлтүрүп чиқиридиғандәк көрүниду.

 

раһәтпәрәс инсан

ақартиш һәрикити, сикуларизм, учур алақә техникисидики илгириләшләр, үмит бағланған идиолгийә, дин вә органларниң барғанчә үмит болуштин қуруқ қилишиға әгишип, инсанниң техиму бәк раһәтпәрәс болуп кетишини ишқа ашурмақта. асасән дегүдәк йашларни чөридигән һалда пәқәтла һәвәслириниң арқидин йүгүрүп йоридиғанларниң сани барғанчә ашмақта.  аилиси, достлири, мәктипи, җәмйиәт, сода санаәт дунйаси, тәбиәт, һайванатлар вә башқа җанлиқлар билән пәқәт һәвәс, көңүл хушаллиқи үчүнла мунасивәт қуридиған инсанлар түпәйли келип чиқидиған паҗиәләр һазирдин башлап өзиниң қорқунчлуқ тәләтини көрсәтмәктә. һеч бир қиммәт қарашқа игә болмиған пәқәтла көңүл хушаллиқиниң арқидин йүгрәйдиған бир мәхлуққа айлинип қилиш, һәр һалда инсандин башқа бир нәрсигә айлинип қилиш болса керәк.

бу тилға елинғанларни бойлиған һалда дөләтләр вә органлар нуқтиисдинму қиммәт қарашланиң йоқулуп кетиватқанлиқини тилға елишқа болиду. шуниңдәк йуқирида байан қилинған сәләбий ишларға қаримастин, бәзи катта затларниң, бүйүк идиолгийәләрниң, хәлқара җәмийәт йаки дөләтләрниң рәһбәрлики астида әмәс, бәлки пүтүнләй мустәқил һалда, бирәр қиммәт қарашниң ғимини йәйдиғанларниңму давамлишиватқанлиқини илгири сүрүшкә болиду. 

тоғра тәшкилатланмиған шәхсләр техиму бәк қиммәт қарашқа әһмийәт бериши мумкин. қиммәт қарашларға техиму бәк игә чиқиш күчи нуқтисида, тәшкилатсиз һәрикәтләрдин үмит күтүшкә болишиму мумкин. шундақтиму дунйани әң көп тәшкиллик органларниң шәкилләндүрдиғанлиқини билиш безни үмидкә бәк берилип кетиштин сақлап қалиду.

чоң инсанийәт аилиси болуш сүпитимиз билән һәммимиз бирликтә алдини елиш чарисини йолға қойуп, «қиммәт қарашларниң ахирилишиши»ни тосуп қилишқа йеңи бир йол тапмисақ, һәммимизниң бирликтә тәййарлаватқан азаблиқ ақивәткә йүзлинишимиз ениқ.

 

 



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر