namayish, öktichilik we hakimiyet tili (awazliq)

dunya közniki (49)

namayish, öktichilik we hakimiyet tili (awazliq)

namayish, öktichilik we hakimiyet tili

dunya közniki (49)

«namayish, öktichilik we hakimiyet tili»

(piroféssor doktor qudret bulbul)

türkiye awazi radiyosi: «dunyagha nezer» yeni, «dunya közniki» namliq pirogrammimizning bügünki sanida enqere yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bulbulning «namayish, öktichilik we hakimiyet tili» témiliq analizinidiqqitinglargha sunimiz:

mewjut yer sharilishish dewri turmushimizni köp tereplimilik bir shekilde özgertmekte. ötmüshte uzun yillargha patmaydighan özgirishler we shekillenishler hazir qisqighine waqitqa sighidighan bolup qaldi. jemiyetshunas dawid harwéy bu ehwalni «zaman we makanning qapsilip qilishi» dep teripleydu.

bu dewrde weqeler, munasiwetler we shekillinishler tolimu téz bolmaqta.  insaniyetning bu téz süret sewebidin goya béshi qéyip qalmaqta. uzaq jaylar yéqinliship, yéqin jaylar uzaqliship ketmekte. ilgiri bilinmeydighan nersiler bilinidighan we shunche asan bilinidighan nersiler bilinmaydighan halgha kélip qalmaqta. ortéga gassétning éytqinidek, «medeniyetning pewquladde ilgirilep kétishi qiyinchiliq démektur. tereqqiyati qanche yüksek bolsa, xewpimu shunche yüksek bolidu. turmush künsiri biraz yaxshilinidu, biraz güzellishidu. buning qéchip qutulghili bolmaydighan aqiwiti bolsa, künsiri chigish, künsiri qiyinlishishqa bashlaydu»

démekchimenki, eneniwi dewrlerge qarighanda téximu perqlik kimlikler, kültürler, idare - organlar we ammiwiy teshkilatlar bilen birlikte yashashqa toghra kélidighan shexislerning guruppa, organ we döletlerning bashqilargha nisbeten qandaq til ishlitishi we qandaq mewqe bilen munasiwet ornitiishdur. chünki eneniwiy munasiwetlerning yoqulushi turmushning köp tereplimik, tolimu chégish halgha kélishi hemde iintayin perqliq kimlikler bilen oxshash muhitta birlikte bolushimiz éniqsizliqlarni téximu yuqiri kötürmekte. bügünki künde biz duch kelgen yer shari xaraktérliq chetke qéqishlar, nepret we yétim qaldurushlarning bir sewebimu del mushu éniqsizliqtin ibarettur.

ishlitiliwatqan til yaki tutqan mewqe eslide alahide weziyetlerdimu muhim hésablinidu. biraq éniqsiz weziyetlerde bashqilargha ishlitilidighan til we mewqe, xususiy, gurup xaraktérlik, organ xaraktérliq yaki dölet xaraktérliq döletlerara munasiwetlerning shekillinishide ünümlük rol oynaydu. alahide weziyetlerde yaki éniq weziyetlerde yaxshi qarshi élinidighan nurghunlighan pozitsiyeler éniqsiz weziyetlerde jiddiy ikkilinishlerni keltürüp chiqiridu.

undaqta namayish, öktichilik we hakimiyet béshidikiler zadi qandaq til we mewqe ishlitishi lazim?

shexsler, xelq ammisi, teshkilatlar we döletler bolush süpiti bilen etrapimizdikiler, bizge oxshaydighanlar yaki bizdin perliqlerge qandaq til ishtilish mewqeside bolishimiz kérek?  bu soalning jawabi bezide biz qetiy xalimaydighan pozitsiye we bayanlarni menige ige qilalishimiz nuqtisidin tulimu ehmiyetlik bolidu. töwendiki qurlarda bu mesilige xususiy nuqtidin ima qilip ötimekchimen. biraq otturigha qoyulghan qarash jemiyetler, teshkilatlar we döletler ara munasiwetler nuqtsidinmu körünerlik derijide éniqlighuchilik roligha ige dep qaraymen. 

insanlar ara munasiwetlerde qandaq mewqede bolush kérek?

ulargha nisbeten dawamliq naraziliq xusisiyitige ige til ishlitemduq? dawamliq tenqid qilip, «öktichi ependi» ge aylinip qalsingiz bolamdu? yaki kim bolushidin qetiy nezer qurghuchi we berpa qilghuchi bir munasiwet turini (yeni hakimiyet tilini) ishlitemsiz?

bu arqiliq néme démekchi boluwatqinimni özüm qatnashqan bir yighin arqiliq izahlap ötmekchimen. islam döletlirining sabiq ministirliri, parlamént ezaliri we jamaet erbabliri qatnashqan bir yighingha teklip qilinghan idim.  yighin bir méhmanxanida, xelqqe uchuq bolmighan yépiq bir muhitta ötküzüldi. biraq nutuqlar pewquladde hararetlik idi. her bir söz qilghuchi munberge chiqqinida, wallahi, billahi, tallahi dégendek sözliri bilen erebje héssiyatliq nutuqlarni sözleytti. zalmu özini bésip olturalmighanlarning towlighan shoarliri we alqish sadaliri bilen lerzige kelmekte idi. söz qilish nöwiti manga kelginide, ulargha: «shundaq, islam dunyasining intayin azablinarliq we tolimu xewplik éghir mesililiri bar. biraq bundaq yépiq yighinda bu mesililerni soghuqqanliq bilen muzakire qilip, hel qilish charilirini tépip chiqishimiz kérek» dédim.

silermu texmin qilghangha oxshash hissiyatliq nutuqlar sözliniwatqan yighinda méning temkin bolushqa chaqirghan sözlirim eng az alqishqa érishken nutuq bolup qaldi.  lékin bu yighin manga üch xil til uslubini we üch xil mewqe sheklini ögetti. 

1til we mewqe bolüp, kocha tili, namayish tili we mewqesi idi.

kocha tili؛ pat - pat ishlitishke kéreklik, tesiri intayin ötkür bir tildur. bezide yighilishlarda, namayishlarda meqsetke yétish üchün ishlitilishi kéreklik eng ünümlük amillarning birsi bolushi mumkin. 15iyuldikige oxshash bezide bashqa héch bir usul bilen ipadiligili bolmaydighan muddiani kocha tili arqiliqla ipadilep bergili bolushi mumkin. biraq kocha tili kéreklik neq jayida ishltilgendila andin ünümlük bolidu. dawamliq kishilerni kochigha chaqirip, kocha tili bilen muddiani otturigha qoyush arqiliq, ijabiy ünümlük munasiwetlerni we sistémilarni berpa qilghili bolmaydu. kültür chongqurluqi we mediniy bayliq yaratqili bolmaydu. mezkur yighinning tili del shundaq namayish tili idi.

2öktichilik tili bolup, sistémining ichide qalghan halda bir nersini berpa qilishni nishan qilmastin, peqetla hakimiyetni we etrapidiki bashqurghuchilarni tenqid qilidighan bir til uslubidur. meyli dostluq munaswetliride, meyli xizmetdashliqta, dawamliq shikayet qilip, qaqshap yuridighanlarni we birer hel qilish charisi tépishning ornigha, dawamliq tenqid qilish bilenla bolup yüriydighan siyasiy partiyelerni buninggha misal keltürüshke bolidu. nuqul haldiki tenqid xaraktérliq pozitsiyeler ünümsiz tenqid bolushtin hetta halaketlik tenqidlerge aylinip qilishimu mumkin. wehalenki tenqid hel qilish charisi bilen birlikte sunulghanda yaki ijabiy tenqid bolghandaü andin shexslerni we idare - organlarni körünerlik derijide tereqqi qilduralaydu.

3 -  hakimiyet tili bolup, qurghuchi, berpa qilghuchi bir til uslubida mewqe tutushni teqezza qilidu. bu mewqe usuli yalghuz siyasiy hakimiyettikiler üchünla emes, belki shexsler üchünmu muhim. bezi insanlar qimmet qarashliri yaki tenqid tilidin halqighan halda hakmiyet tili bilen munasiwet quridu. etrapidikilerni öz yolining bir parchisigha aylandurush tirishchanliqida bolidu. yashliq dewride belki tenqidchi we öktichi til ishlitishi tebiiy körünishi mumkin. chünki yashliq biraz zaghra tilda éytqanda «nochiliq dewri» hésablinidu. biraq yash chongayghansiri yaki salahiyiti yuqiri örligensiri téximu bek hakimiyet tili we mewqesi telep qilinidu. «taj kéygen bash éghirlishidu» dégenge oxshash bir az oylinishqa, «yéshingiz bir yerlerge bérip qaptu. belgilik orunlargha ige bolupsiz. insanlar bilen bolghan munasiwette hazirmu namayish qiliwatqandek uslubta ish qilip yuriwatisiz yaki netijige paydisi bolmaydighan yüzeki muxalipetchi bolushtek ehwalda turuwatisiz. mueyyen bir yashqa we orungha kelgen insanlar téximu temkin bolishi, mesililerge ésilliq bilen pozitsiye tutishi kérek. bashqilargha nisbeten ijabiy til ishlitidighan kishiler shexslerge, teshkilatlargha we döletlirige her daim hesse qoshalaydu. insanlar bilen bolghan munasiwetliringizge totqan mewqeyingiz we ishtiliwatqan til uslubingiz biwaste tesir körsitidu» dégendek tewsiyelerge qulaq sélishqa toghra kélidu. 

bu üch xil til uslubining sirtida mueyyen birer menpeetni qolgha keltürüsh üchün dawamliq udulidiki kishini testiqlaydighan yalaqchiliq tilimu bar. likin bu héch nerse yaritalmaydighan bolghachqa uni til uslubi qatarida körüshkimu bolmaydu.

namayish we öktichlik tiligha sélishturghanda hakimiyet tili balaghetlik bolushni we tejribilik bolushni teqezza qilidu. hakimiyet tilini ishlitish mueyyen muddet telep qilidu. chünki hakimiyet tili mueyyen xataliqlardin öginilgen dersler arqiliq piship yétilidu we tereqqiy qilidu. 

undaqta qéni siz kündilik turmushingizda zadi qandaq til shilitip, qandaq mewqe tutiwatisiz? qéni bir oylinip béqing!

   hörmetlik radiyo anglighuchi qérindashlar! yuqirida yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bulbulning meslige munasiwetlik analizini diqqitinglargha sunduq. kéler hepte yene oxshash waqitta, yene bashqa analizlirini diqqitinglargha sunimiz. qayta körüshkiche aman bolghaysiler xeyir xosh!!

 

 

 


خەتكۈچ: dunya közniki

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر