намайиш, өктичилик вә һакимийәт тили (авазлиқ)

дунйа көзники (49)

намайиш, өктичилик вә һакимийәт тили (авазлиқ)

намайиш, өктичилик вә һакимийәт тили

дунйа көзники (49)

«намайиш, өктичилик вә һакимийәт тили»

(пирофессор доктор қудрәт булбул)

түркийә авази радийоси: «дунйаға нәзәр» йәни, «дунйа көзники» намлиқ пирограммимизниң бүгүнки санида әнқәрә йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң «намайиш, өктичилик вә һакимийәт тили» темилиқ анализинидиққитиңларға сунимиз:

мәвҗут йәр шарилишиш дәври турмушимизни көп тәрәплимилик бир шәкилдә өзгәртмәктә. өтмүштә узун йилларға патмайдиған өзгиришләр вә шәкилләнишләр һазир қисқиғинә вақитқа сиғидиған болуп қалди. җәмийәтшунас давид һарвей бу әһвални «заман вә маканниң қапсилип қилиши» дәп тәрипләйду.

бу дәврдә вәқәләр, мунасивәтләр вә шәкиллинишләр толиму тез болмақта.  инсанийәтниң бу тез сүрәт сәвәбидин гойа беши қейип қалмақта. узақ җайлар йеқинлишип, йеқин җайлар узақлишип кәтмәктә. илгири билинмәйдиған нәрсиләр билинидиған вә шунчә асан билинидиған нәрсиләр билинмайдиған һалға келип қалмақта. ортега гассетниң ейтқинидәк, «мәдәнийәтниң пәвқуладдә илгириләп кетиши қийинчилиқ демәктур. тәрәққийати қанчә йүксәк болса, хәвпиму шунчә йүксәк болиду. турмуш күнсири бираз йахшилиниду, бираз гүзәллишиду. буниң қечип қутулғили болмайдиған ақивити болса, күнсири чигиш, күнсири қийинлишишқа башлайду»

демәкчимәнки, әнәниви дәврләргә қариғанда техиму пәрқлик кимликләр, күлтүрләр, идарә - органлар вә аммивий тәшкилатлар билән бирликтә йашашқа тоғра келидиған шәхисләрниң гуруппа, орган вә дөләтләрниң башқиларға нисбәтән қандақ тил ишлитиши вә қандақ мәвқә билән мунасивәт орнитиишдур. чүнки әнәнивий мунасивәтләрниң йоқулуши турмушниң көп тәрәплимик, толиму чегиш һалға келиши һәмдә иинтайин пәрқлиқ кимликләр билән охшаш муһитта бирликтә болушимиз ениқсизлиқларни техиму йуқири көтүрмәктә. бүгүнки күндә биз дуч кәлгән йәр шари характерлиқ чәткә қеқишлар, нәпрәт вә йетим қалдурушларниң бир сәвәбиму дәл мушу ениқсизлиқтин ибарәттур.

ишлитиливатқан тил йаки тутқан мәвқә әслидә алаһидә вәзийәтләрдиму муһим һесаблиниду. бирақ ениқсиз вәзийәтләрдә башқиларға ишлитилидиған тил вә мәвқә, хусусий, гуруп характерлик, орган характерлиқ йаки дөләт характерлиқ дөләтләрара мунасивәтләрниң шәкиллинишидә үнүмлүк рол ойнайду. алаһидә вәзийәтләрдә йаки ениқ вәзийәтләрдә йахши қарши елинидиған нурғунлиған позитсийәләр ениқсиз вәзийәтләрдә җиддий иккилинишләрни кәлтүрүп чиқириду.

ундақта намайиш, өктичилик вә һакимийәт бешидикиләр зади қандақ тил вә мәвқә ишлитиши лазим?

шәхсләр, хәлқ аммиси, тәшкилатлар вә дөләтләр болуш сүпити билән әтрапимиздикиләр, бизгә охшайдиғанлар йаки биздин пәрлиқләргә қандақ тил иштилиш мәвқәсидә болишимиз керәк?  бу соалниң җаваби бәзидә биз қәтий халимайдиған позитсийә вә байанларни мәнигә игә қилалишимиз нуқтисидин тулиму әһмийәтлик болиду. төвәндики қурларда бу мәсилигә хусусий нуқтидин има қилип өтимәкчимән. бирақ оттуриға қойулған қараш җәмийәтләр, тәшкилатлар вә дөләтләр ара мунасивәтләр нуқтсидинму көрүнәрлик дәриҗидә ениқлиғучилик ролиға игә дәп қараймән. 

инсанлар ара мунасивәтләрдә қандақ мәвқәдә болуш керәк?

уларға нисбәтән давамлиқ наразилиқ хусисийитигә игә тил ишлитәмдуқ? давамлиқ тәнқид қилип, «өктичи әпәнди» гә айлинип қалсиңиз боламду? йаки ким болушидин қәтий нәзәр қурғучи вә бәрпа қилғучи бир мунасивәт турини (йәни һакимийәт тилини) ишлитәмсиз?

бу арқилиқ немә демәкчи болуватқинимни өзүм қатнашқан бир йиғин арқилиқ изаһлап өтмәкчимән. ислам дөләтлириниң сабиқ министирлири, парламент әзалири вә җамаәт әрбаблири қатнашқан бир йиғинға тәклип қилинған идим.  йиғин бир меһманханида, хәлққә учуқ болмиған йепиқ бир муһитта өткүзүлди. бирақ нутуқлар пәвқуладдә һарарәтлик иди. һәр бир сөз қилғучи мунбәргә чиққинида, валлаһи, биллаһи, таллаһи дегәндәк сөзлири билән әрәбҗә һессийатлиқ нутуқларни сөзләйтти. залму өзини бесип олтуралмиғанларниң товлиған шоарлири вә алқиш садалири билән ләрзигә кәлмәктә иди. сөз қилиш нөвити маңа кәлгинидә, уларға: «шундақ, ислам дунйасиниң интайин азаблинарлиқ вә толиму хәвплик еғир мәсилилири бар. бирақ бундақ йепиқ йиғинда бу мәсилиләрни соғуққанлиқ билән музакирә қилип, һәл қилиш чарилирини тепип чиқишимиз керәк» дедим.

силәрму тәхмин қилғанға охшаш һиссийатлиқ нутуқлар сөзлиниватқан йиғинда мениң тәмкин болушқа чақирған сөзлирим әң аз алқишқа еришкән нутуқ болуп қалди.  лекин бу йиғин маңа үч хил тил услубини вә үч хил мәвқә шәклини өгәтти. 

1тил вә мәвқә болүп, коча тили, намайиш тили вә мәвқәси иди.

коча тили؛ пат - пат ишлитишкә керәклик, тәсири интайин өткүр бир тилдур. бәзидә йиғилишларда, намайишларда мәқсәткә йетиш үчүн ишлитилиши керәклик әң үнүмлүк амилларниң бирси болуши мумкин. 15ийулдикигә охшаш бәзидә башқа һеч бир усул билән ипадилигили болмайдиған муддиани коча тили арқилиқла ипадиләп бәргили болуши мумкин. бирақ коча тили керәклик нәқ җайида ишлтилгәндила андин үнүмлүк болиду. давамлиқ кишиләрни кочиға чақирип, коча тили билән муддиани оттуриға қойуш арқилиқ, иҗабий үнүмлүк мунасивәтләрни вә системиларни бәрпа қилғили болмайду. күлтүр чоңқурлуқи вә мәдиний байлиқ йаратқили болмайду. мәзкур йиғинниң тили дәл шундақ намайиш тили иди.

2өктичилик тили болуп, системиниң ичидә қалған һалда бир нәрсини бәрпа қилишни нишан қилмастин, пәқәтла һакимийәтни вә әтрапидики башқурғучиларни тәнқид қилидиған бир тил услубидур. мәйли достлуқ мунасвәтлиридә, мәйли хизмәтдашлиқта, давамлиқ шикайәт қилип, қақшап йуридиғанларни вә бирәр һәл қилиш чариси тепишниң орниға, давамлиқ тәнқид қилиш биләнла болуп йүрийдиған сийасий партийәләрни буниңға мисал кәлтүрүшкә болиду. нуқул һалдики тәнқид характерлиқ позитсийәләр үнүмсиз тәнқид болуштин һәтта һалакәтлик тәнқидләргә айлинип қилишиму мумкин. вәһаләнки тәнқид һәл қилиш чариси билән бирликтә сунулғанда йаки иҗабий тәнқид болғандаү андин шәхсләрни вә идарә - органларни көрүнәрлик дәриҗидә тәрәққи қилдуралайду.

3 -  һакимийәт тили болуп, қурғучи, бәрпа қилғучи бир тил услубида мәвқә тутушни тәқәзза қилиду. бу мәвқә усули йалғуз сийасий һакимийәттикиләр үчүнла әмәс, бәлки шәхсләр үчүнму муһим. бәзи инсанлар қиммәт қарашлири йаки тәнқид тилидин һалқиған һалда һакмийәт тили билән мунасивәт қуриду. әтрапидикиләрни өз йолиниң бир парчисиға айландуруш тиришчанлиқида болиду. йашлиқ дәвридә бәлки тәнқидчи вә өктичи тил ишлитиши тәбиий көрүниши мумкин. чүнки йашлиқ бираз зағра тилда ейтқанда «ночилиқ дәври» һесаблиниду. бирақ йаш чоңайғансири йаки салаһийити йуқири өрлигәнсири техиму бәк һакимийәт тили вә мәвқәси тәләп қилиниду. «таҗ кейгән баш еғирлишиду» дегәнгә охшаш бир аз ойлинишқа, «йешиңиз бир йәрләргә берип қапту. бәлгилик орунларға игә болупсиз. инсанлар билән болған мунасивәттә һазирму намайиш қиливатқандәк услубта иш қилип йуриватисиз йаки нәтиҗигә пайдиси болмайдиған йүзәки мухалипәтчи болуштәк әһвалда туруватисиз. муәййән бир йашқа вә орунға кәлгән инсанлар техиму тәмкин болиши, мәсилиләргә есиллиқ билән позитсийә тутиши керәк. башқиларға нисбәтән иҗабий тил ишлитидиған кишиләр шәхсләргә, тәшкилатларға вә дөләтлиригә һәр даим һәссә қошалайду. инсанлар билән болған мунасивәтлириңизгә тотқан мәвқәйиңиз вә иштиливатқан тил услубиңиз бивастә тәсир көрситиду» дегәндәк тәвсийәләргә қулақ селишқа тоғра келиду. 

бу үч хил тил услубиниң сиртида муәййән бирәр мәнпәәтни қолға кәлтүрүш үчүн давамлиқ удулидики кишини тәстиқлайдиған йалақчилиқ тилиму бар. ликин бу һеч нәрсә йариталмайдиған болғачқа уни тил услуби қатарида көрүшкиму болмайду.

намайиш вә өктичлик тилиға селиштурғанда һакимийәт тили балағәтлик болушни вә тәҗрибилик болушни тәқәзза қилиду. һакимийәт тилини ишлитиш муәййән муддәт тәләп қилиду. чүнки һакимийәт тили муәййән хаталиқлардин өгинилгән дәрсләр арқилиқ пишип йетилиду вә тәрәққий қилиду. 

ундақта қени сиз күндилик турмушиңизда зади қандақ тил шилитип, қандақ мәвқә тутиватисиз? қени бир ойлинип беқиң!

   һөрмәтлик радийо аңлиғучи қериндашлар! йуқирида йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң мәслигә мунасивәтлик анализини диққитиңларға сундуқ. келәр һәптә йәнә охшаш вақитта, йәнә башқа анализлирини диққитиңларға сунимиз. қайта көрүшкичә аман болғайсиләр хәйир хош!!

 

 

 



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر