yerlik sherqshunaslar – 2 (awazliq)

dunya közniki (48)

yerlik sherqshunaslar – 2 (awazliq)

yerlik sherqshunaslar – 2

dunya közniki (48)

«yerlik sherqshunaslar – 2»

(piroféssor doktor qudret bulbul)

türkiye awazi radiyosi: «dunyagha nezer» yeni, «dunya közniki» namliq pirogrammimizning bügünki sanida enqere yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bulbulning «yerlik sherqshunaslar - 2» témiliq analizinidiqqitinglargha sunimiz:

ésnglarda bolsa kérek, aldinqi hepte islam düshmini sherqshunasliqning qandaq shekil özgertkenliki, ilgiri tetqiqatchiliri rayonlirimizgha biwaste kélip tetqiqat xizmetliri bilen shughullanghan bolsa, emdilikte gherblik bolmighan ziyaliylarning özliri aktipliq bilen gherb döletlirige yügürüp, ulargha tetqiqat xizmetlirini biwaste sunushqa yüzlengenliki üstide toxtalghan iduq. öz döliti teripidin «gherbning tejribilirini dölitige élip kelsun» dégen ümid bilen gherbke yollanghan ziyaliylarning del eksiche öz döltiining tejribilirini yene öz dölitining pulini ishletken halda gherb shorqshunaslirigha yötkep bériwatqanliqi, «döliti üchün gherb döliti mutexessisi bolup kelsun» dep yollanghanlarning del eksiche gherb üchün öz dölitini tetqiq qilidighan mutexessis bolup qaytip kéliwatqanliqini eskertken iduq.

xelqqe yatlashqan, manqurtlashturulmish ziyaliylar

öz dölitige paydisi bolmaydighan tetqiqat xizmetlirini qilip qaytip kélish héch shübhisizki, 200 yildin buyan islam dunyasida éghir mesililerni keltürüp chiqarmaqta. bundaq ehwalda aldi bilen chet ellerge ewetilgenler üchün ketken chiqimlar, shunche qéyinchilargha qarimastin ajritilghan mebleghler békar ketken bolidu. bir ümit we bir chare süpitide chet ellerge ewetilgenlerning bu ümid üchün xizmet qilmasliqi, dölitining tereqqiyatigha palta urup, chare izdinishige dair ümitlirini yoqqa chiqiridu. gherb döletliri üchün qilghan tetqiqatliri bilen dölitige qaytqinida, döletning eng qabiliyetlik kishiliri goya gherb döletliri teripidin manqurtlashturulghan ehwal kélip chiqqan bolidu.

türkiye nuqtisidin, 200 yildin buyan ziyaliylarning yatlishishigha turtke boluwatqan nuqtiliq seweblerdin birsining mushu ehwal emeslikini éytalamduq? bolupmu türkiyede tereqqiy tapqan döletlerdin birsige baralighanliq chong bir özgichiliktur. bu özgichilikke ige bolghanlardin qaytqinida téximu chong özgichilik kütilidu.  shunga öz xelqige yatlashqan halda dölitige qaytqanlar peyda qilghan selibiy tesir téximu éghirliship ketmekte. texminen 100 yil ilgiriki osmanli bash weziri seid helim pashaning sözlirige qaraydighan bolsaq, bu ehwalning yéngi emeslikini bayqiyalaymiz.

bash wezir seid helim pasha özi yashighan dewrde gherbni bilmeydighan we öz xelqini bilmeydighan ikki xil ziyaliylarning barliqi heqqide toxtilip, qaysining bekrek ziyanliq ikenlikini soraydu. seid helim pashaning qarishiche her ikkisi ziyanliq bolup, bolupmu gherbni bilip, öz xelqini bilmigen ziyaliy téximu bek ziyanliq idi.

eyni chaghda uzun mezgil chet ellerde qalghanlarning bir qismi öz xelqige yatlashqanliqi sewebidin öz xelqige nisbeten yirginish we mutekebbirlik bilen xelqqe üstidin qarash xaraktéri bilen qaytip kelmekte idi. wehalenki chet ellerdin qaytqanlarning wezipisi xelqqe üstidin qarash emes yaki qandaqtur xelqning asasliq köp qismi bilidighan yétersizliklerni téximu yuqiri sewiye bilen tenqid qilip, kemsitish we tekrarlap yürüsh emes, belki bu mesililerni hel qilish üchün öz dölitige qaytqinida némilerni élip kelgenliki we qaysi tejribilerni élip qaytqanliqigha baghliq bolishi kérek idi. mezkur döletler üchün ijad qilinghan edbiyat, neziriyelerni qayilliq bilen öz dölitige shu piti yötkesh emes, belki ularni tenqidiy nuqtiy nezer bilen közdin kechürüp, öz dölitining tejribisi we pikir bayliqliri bilen yughurup islah qilish idi.

öz - özini sherqshunaslashturush

dölet organliri namidin chet ellerde tetqiqat bilen shughulanghanlar bilen akadémik organlar namidin chet ellerde tetqiqat xizmetliri bilen shughullanghanlar öz xelqige yatlashqan chaghda, (akadémiklar kelgüsi ewladlarnimu shekillendürüsh küchige ige bolghanliqidin) téximu ziyanliq halgha kélip qalidu. gherb döletliride ijtimaiy pende ögitilgen bilimler, nezriye, usul, sanliq jedweller shübhisizki u döletler üchün intayin muhim. bu melumatlar mueyyen derijide bashqa döletler üchünmu paydiliq bolushi mumkin. biraq akadémiklar, siyaset, jemiyetshunasliq we iqtisad qatarliq ijimaiy penlerni pütünley gherbtikige oxshash shekilde ögitishke bashlighanlirida, öz dölitige tarixsizliqni we yiltirsizliqni yötkigen bolidu. chünki gherb edebiyat maaripida gherb sirtiki xelqlerge dair pikir we pezitsiyelerge asasen dégüdek orun bérilmeydu. buninggha gherb sirtidiki xelqlerning akadékimliri orun bérishi, öz tejribisi bilen gherbtin alghan ilmiy tejribilirini bir pütünleshtürüshi arzu qilinidu. bundaq qilalmighanda bolsa, bir döletning tarixi we tejribiliri gherbikler teripdin emes, belki öz ichidin chiqqan akadékikler teripidin körmeske sélinip, yoqulushqa mehkum qilinghan bolidu.

mesilining menbeliri

derweqe barghan döletlerde öz döletliri üchün intayin qimmetlik xizmetlerni qilghan tetqiqatchilarmu bar, elwette. bularni hésabqa almighan halda qarighinimizda andin meslining esli menbesini aydinglashturup bergili bolidu.  

1ewetilgen döletlerning témigha dair yéteklesh we cheklesh xaraktirliq tüzüm qoyushi.

meyli dölet organliri, meyli uniwérsitétlar teripidin ewetilgen bolushidin qetiy nezer, chet ellerge ewetilgenler üchün organlar asasen dégüdek birer chek chégra belgilimey kelmekte we bezi ehwallarda qaysi döletke bérish meslisinimu barghuchi namzatlarning ixtiyarigha tashlap qoymaqta.

2 - chet ellerge barghanlarning asangha mayil bolushi

chet ellerge barghanlarning shu dölette tetqiqat xizmetliri bilen shughullinishi we shu döletke dair mesililerni tetqiq qilishi asasen dégüdek shu dölet tilini pishship bilishini teqezza qilidu. chünki bu xil témilargha munasiwetlik akadémikler téximu köp melumatliq kélidu. shunga u döletke alaqidar témilarni tetqiq qilghanlirida köprek qiynilidighan ish bolidu. asangha mayilliq yaki xata yéteklesh shewebidin öz dölitige nisbeten anche köp qimmiti bolmighan nurghunlighan doktorluq disirtatsiyelirige shahit boldum. awstiraliyede bir oqughuchi türkiyening yawropa ittipaqi siyasitini, gérmaniyede yene birsi adalet we tereqqiyat partiyesini doktorluq disirtatsiye témisi qilghanliqini we türkiyege qaytishni xalaydighanliqini éytqan idi. men ulargha «türkiyede chetellerde doktorluqlirini tamamlighanlargha köp éhtiyaj bar. biraq doktorluq disirtatsiyeliringlargha asas qilghan bu témilarda türkiyediki kochilarda yüriydighan adetttiki kishilermu hazir mutexessis bolup ketti» dédim hemde bu témilarni tetqiq qilishning türkiyege héchqandaq hesse qoshalmaydighanliqini éyttim. yawropada bu xil tetqiqatlar bilen shughullinishning yawropaliqlargha nisbeten intayin muhim ikenlikini, shunga kelgüsini yawropadin izdeshni xalaydighanlar üchün yaxshi bolidighanliqini bildürdüm.

2017yili amérikidimu yene shulargha oxshash ikki doktora oqughuchisi bilen uchriship qaldim. «türkiyediki islamchi heriketler», «sopizimning kord herikitige körsetken tesiri» dégen témilarda disirtatsiye teyyarlighan iken. ularni gerche qayil qilmisammu «türkiyege qaytqininglarda bu témilar bilen dölitinglargha zadi qandaq hesse qoshmaqchi? eger amérikidiki din dölet munasiwetlirini yaki injilizm éqimini tetqiqat témisi qilghan bolsanglar, qaytqininglarda del türkiye intayin éhtiyajliq kshiilerge aylinattinglar» dédim.

3chet ellerdiki émpirayalizm ghayilirige ige akadémiklarning yéteklishi

bezi ehwallarda bu xil yétekleshlermu zor tesir körsitidu. biraq bu tewsiye xaraktérliq yéteklesh eger shu döletke barghuchilar ching turidighan, bundaq xizmetlerni qilishni xalimaydighan bolsila hel qilip ketkili bolidu.

menmu doktorluqqa érishish jeryanida engliyediki bir uniwérsitétta söhbetke imtéhanigha chaqirilghinimda, engliyeni mezmun qilghan birer téma üstide tetqiqat élip bérishni xalaydighanliqimni bildürgen idim. ular: «heyran qalarliq bir ish, biz tunji qétim tasadiyliqni teshwiq qilidighan bir teklipke uchrawatimiz» déyishkiniche ret qilghan idi.

shübhisizki, bezi ehwallarda türkiyeni tetqiq qilish zorur bolupmu qalidu. hetta teshwiq qilinishimu lazim. nurghunlighan döletlerning tarixiy biwaste munasiwetlik bolghan osmanli tarixi we yadikilarliqiliri toghra bir shekilde döltimizning akadémikliri arqiliq pütün dunyagha tonutuaushi inttayin muhim. 

shuningdek türkiyeni tetqiq qilmasliqning we qilghan teqdirdimu yollighan organlarning ruxsitige baghliq bolup bolushi, 200 yildin buyan biz duch kéliwatqan mesililerge mueyyen miqdarda hel qilish charisi bolalaydu.

her qaysi organlardin chet ellerge ewetilgenler üchün türkiyeni tetqiq qilmasliq qaidisi békitilse, mesilining her qilinishigha zor töhpe qoshqan bolidu. eksiche bolghanda yollighan tetqiqatchilarni xuddi ostaz sazaiy karaköch «mesel shehiri» namliq esiride tekitligenge oxshash, gherb üchün qilinghan tetqiqat xizmetliri ichide yuqutup qoyimiz.

hörmetlik radiyo anglighuchi qérindashlar! yuqirida yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bulbulning meslige munasiwetlik analizini diqqitinglargha sunduq. kéler hepte yene oxshash waqitta, yene bashqa analizlirini diqqitinglargha sunimiz. qayta körüshkiche aman bolghaysiler xeyir xosh!!

 

 


خەتكۈچ: dunya közniki

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر