йәрлик шәрқшунаслар – 2 (авазлиқ)

дунйа көзники (48)

йәрлик шәрқшунаслар – 2 (авазлиқ)

йәрлик шәрқшунаслар – 2

дунйа көзники (48)

«йәрлик шәрқшунаслар – 2»

(пирофессор доктор қудрәт булбул)

түркийә авази радийоси: «дунйаға нәзәр» йәни, «дунйа көзники» намлиқ пирограммимизниң бүгүнки санида әнқәрә йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң «йәрлик шәрқшунаслар - 2» темилиқ анализинидиққитиңларға сунимиз:

есңларда болса керәк, алдинқи һәптә ислам дүшмини шәрқшунаслиқниң қандақ шәкил өзгәрткәнлики, илгири тәтқиқатчилири районлиримизға бивастә келип тәтқиқат хизмәтлири билән шуғулланған болса, әмдиликтә ғәрблик болмиған зийалийларниң өзлири актиплиқ билән ғәрб дөләтлиригә йүгүрүп, уларға тәтқиқат хизмәтлирини бивастә сунушқа йүзләнгәнлики үстидә тохталған идуқ. өз дөлити тәрипидин «ғәрбниң тәҗрибилирини дөлитигә елип кәлсун» дегән үмид билән ғәрбкә йолланған зийалийларниң дәл әксичә өз дөлтииниң тәҗрибилирини йәнә өз дөлитиниң пулини ишләткән һалда ғәрб шорқшунаслириға йөткәп бериватқанлиқи, «дөлити үчүн ғәрб дөлити мутәхәссиси болуп кәлсун» дәп йолланғанларниң дәл әксичә ғәрб үчүн өз дөлитини тәтқиқ қилидиған мутәхәссис болуп қайтип келиватқанлиқини әскәрткән идуқ.

хәлққә йатлашқан, манқуртлаштурулмиш зийалийлар

өз дөлитигә пайдиси болмайдиған тәтқиқат хизмәтлирини қилип қайтип келиш һеч шүбһисизки, 200 йилдин буйан ислам дунйасида еғир мәсилиләрни кәлтүрүп чиқармақта. бундақ әһвалда алди билән чәт әлләргә әвәтилгәнләр үчүн кәткән чиқимлар, шунчә қейинчиларға қаримастин аҗритилған мәбләғләр бекар кәткән болиду. бир үмит вә бир чарә сүпитидә чәт әлләргә әвәтилгәнләрниң бу үмид үчүн хизмәт қилмаслиқи, дөлитиниң тәрәққийатиға палта уруп, чарә издинишигә даир үмитлирини йоққа чиқириду. ғәрб дөләтлири үчүн қилған тәтқиқатлири билән дөлитигә қайтқинида, дөләтниң әң қабилийәтлик кишилири гойа ғәрб дөләтлири тәрипидин манқуртлаштурулған әһвал келип чиққан болиду.

түркийә нуқтисидин, 200 йилдин буйан зийалийларниң йатлишишиға турткә болуватқан нуқтилиқ сәвәбләрдин бирсиниң мушу әһвал әмәсликини ейталамдуқ? болупму түркийәдә тәрәққий тапқан дөләтләрдин бирсигә баралиғанлиқ чоң бир өзгичиликтур. бу өзгичиликкә игә болғанлардин қайтқинида техиму чоң өзгичилик күтилиду.  шуңа өз хәлқигә йатлашқан һалда дөлитигә қайтқанлар пәйда қилған сәлибий тәсир техиму еғирлишип кәтмәктә. тәхминән 100 йил илгирики османли баш вәзири сәид һәлим пашаниң сөзлиригә қарайдиған болсақ, бу әһвалниң йеңи әмәсликини байқийалаймиз.

баш вәзир сәид һәлим паша өзи йашиған дәврдә ғәрбни билмәйдиған вә өз хәлқини билмәйдиған икки хил зийалийларниң барлиқи һәққидә тохтилип, қайсиниң бәкрәк зийанлиқ икәнликини сорайду. сәид һәлим пашаниң қаришичә һәр иккиси зийанлиқ болуп, болупму ғәрбни билип, өз хәлқини билмигән зийалий техиму бәк зийанлиқ иди.

әйни чағда узун мәзгил чәт әлләрдә қалғанларниң бир қисми өз хәлқигә йатлашқанлиқи сәвәбидин өз хәлқигә нисбәтән йиргиниш вә мутәкәббирлик билән хәлққә үстидин қараш характери билән қайтип кәлмәктә иди. вәһаләнки чәт әлләрдин қайтқанларниң вәзиписи хәлққә үстидин қараш әмәс йаки қандақтур хәлқниң асаслиқ көп қисми билидиған йетәрсизликләрни техиму йуқири сәвийә билән тәнқид қилип, кәмситиш вә тәкрарлап йүрүш әмәс, бәлки бу мәсилиләрни һәл қилиш үчүн өз дөлитигә қайтқинида немиләрни елип кәлгәнлики вә қайси тәҗрибиләрни елип қайтқанлиқиға бағлиқ болиши керәк иди. мәзкур дөләтләр үчүн иҗад қилинған әдбийат, нәзирийәләрни қайиллиқ билән өз дөлитигә шу пити йөткәш әмәс, бәлки уларни тәнқидий нуқтий нәзәр билән көздин кәчүрүп, өз дөлитиниң тәҗрибиси вә пикир байлиқлири билән йуғуруп ислаһ қилиш иди.

өз - өзини шәрқшунаслаштуруш

дөләт органлири намидин чәт әлләрдә тәтқиқат билән шуғуланғанлар билән академик органлар намидин чәт әлләрдә тәтқиқат хизмәтлири билән шуғулланғанлар өз хәлқигә йатлашқан чағда, (академиклар кәлгүси әвладларниму шәкилләндүрүш күчигә игә болғанлиқидин) техиму зийанлиқ һалға келип қалиду. ғәрб дөләтлиридә иҗтимаий пәндә өгитилгән билимләр, нәзрийә, усул, санлиқ җәдвәлләр шүбһисизки у дөләтләр үчүн интайин муһим. бу мәлуматлар муәййән дәриҗидә башқа дөләтләр үчүнму пайдилиқ болуши мумкин. бирақ академиклар, сийасәт, җәмийәтшунаслиқ вә иқтисад қатарлиқ иҗимаий пәнләрни пүтүнләй ғәрбтикигә охшаш шәкилдә өгитишкә башлиғанлирида, өз дөлитигә тарихсизлиқни вә йилтирсизлиқни йөткигән болиду. чүнки ғәрб әдәбийат маарипида ғәрб сиртики хәлқләргә даир пикир вә пәзитсийәләргә асасән дегүдәк орун берилмәйду. буниңға ғәрб сиртидики хәлқләрниң акадекимлири орун бериши, өз тәҗрибиси билән ғәрбтин алған илмий тәҗрибилирини бир пүтүнләштүрүши арзу қилиниду. бундақ қилалмиғанда болса, бир дөләтниң тарихи вә тәҗрибилири ғәрбикләр тәрипдин әмәс, бәлки өз ичидин чиққан акадекикләр тәрипидин көрмәскә селинип, йоқулушқа мәһкум қилинған болиду.

мәсилиниң мәнбәлири

дәрвәқә барған дөләтләрдә өз дөләтлири үчүн интайин қиммәтлик хизмәтләрни қилған тәтқиқатчиларму бар, әлвәттә. буларни һесабқа алмиған һалда қариғинимизда андин мәслиниң әсли мәнбәсини айдиңлаштуруп бәргили болиду.  

1әвәтилгән дөләтләрниң темиға даир йетәкләш вә чәкләш характирлиқ түзүм қойуши.

мәйли дөләт органлири, мәйли университетлар тәрипидин әвәтилгән болушидин қәтий нәзәр, чәт әлләргә әвәтилгәнләр үчүн органлар асасән дегүдәк бирәр чәк чегра бәлгилимәй кәлмәктә вә бәзи әһвалларда қайси дөләткә бериш мәслисиниму барғучи намзатларниң ихтийариға ташлап қоймақта.

2 - чәт әлләргә барғанларниң асанға майил болуши

чәт әлләргә барғанларниң шу дөләттә тәтқиқат хизмәтлири билән шуғуллиниши вә шу дөләткә даир мәсилиләрни тәтқиқ қилиши асасән дегүдәк шу дөләт тилини пишшип билишини тәқәзза қилиду. чүнки бу хил темиларға мунасивәтлик академикләр техиму көп мәлуматлиқ келиду. шуңа у дөләткә алақидар темиларни тәтқиқ қилғанлирида көпрәк қийнилидиған иш болиду. асанға майиллиқ йаки хата йетәкләш шәвәбидин өз дөлитигә нисбәтән анчә көп қиммити болмиған нурғунлиған докторлуқ дисиртатсийәлиригә шаһит болдум. австиралийәдә бир оқуғучи түркийәниң йавропа иттипақи сийаситини, германийәдә йәнә бирси адаләт вә тәрәққийат партийәсини докторлуқ дисиртатсийә темиси қилғанлиқини вә түркийәгә қайтишни халайдиғанлиқини ейтқан иди. мән уларға «түркийәдә чәтәлләрдә докторлуқлирини тамамлиғанларға көп еһтийаҗ бар. бирақ докторлуқ дисиртатсийәлириңларға асас қилған бу темиларда түркийәдики кочиларда йүрийдиған адәтттики кишиләрму һазир мутәхәссис болуп кәтти» дедим һәмдә бу темиларни тәтқиқ қилишниң түркийәгә һечқандақ һәссә қошалмайдиғанлиқини ейттим. йавропада бу хил тәтқиқатлар билән шуғуллинишниң йавропалиқларға нисбәтән интайин муһим икәнликини, шуңа кәлгүсини йавропадин издәшни халайдиғанлар үчүн йахши болидиғанлиқини билдүрдүм.

2017йили америкидиму йәнә шуларға охшаш икки доктора оқуғучиси билән учришип қалдим. «түркийәдики исламчи һәрикәтләр», «сопизимниң корд һәрикитигә көрсәткән тәсири» дегән темиларда дисиртатсийә тәййарлиған икән. уларни гәрчә қайил қилмисамму «түркийәгә қайтқиниңларда бу темилар билән дөлитиңларға зади қандақ һәссә қошмақчи? әгәр америкидики дин дөләт мунасивәтлирини йаки инҗилизм еқимини тәтқиқат темиси қилған болсаңлар, қайтқиниңларда дәл түркийә интайин еһтийаҗлиқ кшииләргә айлинаттиңлар» дедим.

3чәт әлләрдики емпирайализм ғайилиригә игә академикларниң йетәклиши

бәзи әһвалларда бу хил йетәкләшләрму зор тәсир көрситиду. бирақ бу тәвсийә характерлиқ йетәкләш әгәр шу дөләткә барғучилар чиң туридиған, бундақ хизмәтләрни қилишни халимайдиған болсила һәл қилип кәткили болиду.

мәнму докторлуққа еришиш җәрйанида әнглийәдики бир университетта сөһбәткә имтеһаниға чақирилғинимда, әнглийәни мәзмун қилған бирәр тема үстидә тәтқиқат елип беришни халайдиғанлиқимни билдүргән идим. улар: «һәйран қаларлиқ бир иш, биз тунҗи қетим тасадийлиқни тәшвиқ қилидиған бир тәклипкә учраватимиз» дейишкиничә рәт қилған иди.

шүбһисизки, бәзи әһвалларда түркийәни тәтқиқ қилиш зорур болупму қалиду. һәтта тәшвиқ қилинишиму лазим. нурғунлиған дөләтләрниң тарихий бивастә мунасивәтлик болған османли тарихи вә йадикиларлиқилири тоғра бир шәкилдә дөлтимизниң академиклири арқилиқ пүтүн дунйаға тонутуауши инттайин муһим. 

шуниңдәк түркийәни тәтқиқ қилмаслиқниң вә қилған тәқдирдиму йоллиған органларниң рухситигә бағлиқ болуп болуши, 200 йилдин буйан биз дуч келиватқан мәсилиләргә муәййән миқдарда һәл қилиш чариси болалайду.

һәр қайси органлардин чәт әлләргә әвәтилгәнләр үчүн түркийәни тәтқиқ қилмаслиқ қаидиси бекитилсә, мәсилиниң һәр қилинишиға зор төһпә қошқан болиду. әксичә болғанда йоллиған тәтқиқатчиларни худди остаз сазаий каракөч «мәсәл шәһири» намлиқ әсиридә тәкитлигәнгә охшаш, ғәрб үчүн қилинған тәтқиқат хизмәтлири ичидә йуқутуп қойимиз.

һөрмәтлик радийо аңлиғучи қериндашлар! йуқирида йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң мәслигә мунасивәтлик анализини диққитиңларға сундуқ. келәр һәптә йәнә охшаш вақитта, йәнә башқа анализлирини диққитиңларға сунимиз. қайта көрүшкичә аман болғайсиләр хәйир хош!!

 

 



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر