yerlik sherqshunaslar (awazliq)

dunya közniki (47)

yerlik sherqshunaslar (awazliq)

yerlik sherqshunaslar

dunya közniki (47)

«yerlik sherqshunaslar»

(piroféssor doktor qudret bulbul)

türkiye awazi radiyosi: «dunyagha nezer» yeni, «dunya közniki» namliq pirogrammimizning bügünki sanida enqere yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bulbulning «yerlik sherqshunaslar» témiliq analizinidiqqitinglargha sunimiz:

sherq xelqlirining bir jehettin émpiriyalizm bilen chétishliq, yene bir jehettin sirttin émport qilinghandek körünidighan siyasiy, ijtimaiy, medeniy, diniy, itnik, insanshunasliq qarashliri üstide gherb tetqiqatchiliri teripidin élip bérilghan tetqiqatlar oryantalizm (yeni sherqshunasliq) dep atilidu. bu términ sherq xelqlirige sirttin we üstidin qaraydighan, ularni paal bir asasliq amil süpitide emes, hasil qilishqa bolidighan eshya süpitide köridighan xaraktéri nuqtisidin selibiy bir meninimu öz ichige alidu.

shershunasliq tetqiqatliri bügünki dunyada menisini yoqutup qoyghini yoq. emma asasen dégüdek shekil özgertken ehwalda turmaqta. emdilikte ularning burunqigha oxshash sherqqe biwaste bérip tetqiqat qilishqa éhtiyaji yoq. chünki sherq döletliridiki tetqiqatchilar bu xil tetqiqat xizmetlirini yaki kéreklik melumatlarni gherb döletlirige özliri yügürüp bérip sunushni yaxturidighan ehwalgha kélip qalghili uzun boldi.

 

200 yilliq azabliq hékayimiz

 

gherb medeniyitige qarshi yéterlik derijide berdashliq bérelmigen türkiye we yaponiyege oxshash döletler texminen 200 yildin buyan tetqiqatchi, mutexessis, oqughuchi, akadémiklar we memurlarni gherbke yollimaqta. bügünki künde afriqa, balqanlar, ottura sherq, yiraq sherq, latin amérika qatarliq rayondiki nurghun döletler hemde xitay we hindistanmu shundaq qilmaqta. bu döletler hetta peqet uniwérsitétlardinla emes, barliq ministirliqiliridin we dölet organliridinmu xadimlarni maarip, kültür, ilim pen, melumat we ékiskursiye meqsitide gherb döletlirige ewetmekte. bu döletler cheklik imkanlirigha qarimay, nurghunlighan mejburiy, éghir bedellerni tölep, «gherbning tejribisini, ilim pen, téxnikisini körsün, kéreklik bolghanlirini öz döletlirige yötkep kelsun» dégen arzu bilen toxtimay tirishchanliqlarni körsetmekte.

 

ejiba meqsetlirige yételewatamdu?

 

200 yildin buyan gherbke terbiyelesh üchün adem yollash dawamlishiwatqanliqigha qaraydighan bolsaq, undaq bolmighanliqini körimiz. bizning bir ustazimiz: «yaponiyelikler uniwérsitét dewride gherbning téxnikisini élip döletlirige qaytti. biraq bizning yollighanlirimiz shair bolup qaytishti» deytti. démisimu gherbke bérish we gherbte yuqulup kétishning 200 yilliq hékayisini ustaz sazaiy karaköch yette perzentlik bir dada arqiliq «mesel» namliq shiérida tolimu obrazliq teswirlep bergen idi. 

 

gherbke bérip öz dölitini bulash

 

nurghunlighan döletler «gherbtiki ilim, pen, tejribilerni, ish qilish usullirini igilep dölitige qaytsun we öz dölitining tereqqiyatigha hesse qoshsun» dégen ümid bilen gherbke ewetken oqughuchilar, akadémiklar, mutexessisler we dölet xadimliri asasen dégüdek öz döletlirige kütülginidek bir shekilde qaytmighanliqidin ibaret achchiq bir heqiqet bar. ewetilgen döletlerning uniwérsitétliri we dölet organliri üstide shundaqla yollighan insanlarning xizmet sharaitliri üstide qisqighine tetqiqat élip baridighan bolsa, bu emeliyet éniqla otturigha chiqidu. nurghunlighan döletlerdin gherb döletlirige barghan oqughchilar, mutexessisler we dölet xadimliri, bolupmu ijtimaiy pende özliri barghan döletlerge dair mesililerni emes, asasen dégüdek öz döletlirige alaqidar mesililerni tetqiq qilishidu. men qandaqla chaghda akadémik xizmet üchün gherb döletlirige barghanlar yaki chet ellerdin türkiyege qaytip kelgenler bilen körüshsem bu azabliq ehwalni uchratmay qalmaymen.

 

öz dölitige nisbeten, gherb mutexessisi emes, gherbke nisbeten türkiye mutexessisi bolush

 

gherb sirtiki döletlerdin telim terbiye üchün gherbke barghanlar oxshash bolmighan sewebler tüpeylidin asasen dégüdek öz döletlirige alaqidar mesillerni tetqiq qilishi, eslidiki nishandin téximu bashqiche, bezide del eksiche netijilerni keltürüp chiqarmaqta. bundaq ehwalda bu döletler özining iqtisadigha tayinip, öz tejriblirini gherbke yetküzgen bolidu. barghanlarmu gherbke dair témilarni tetqiq qilip emes, belki öz döletlirige dair témilarni tetqiq qilip qaytqanlirida, éhtiyajliq boshluqlarni tolduralighan bolmaydu. eksiche öz döletlirige dair témilarni tetqiq qilishqanliqliri üchün öz döletlirige dair gherb éhtiyajliq témilarda mutexesisis bolup qaytqan bolidu.

türkiyedin misal alidighan bolsaq؛ 200 yildin buyan adem ewetiwatqan bolsaqmu türkiyede, amérika, gérmaniye, firansiyege oxshash eng köp adem yollighan döletlerge dair mutexessislerning sani intayin cheklik. buning eksiche türkiyening iqtisadiy yaridimi bilen gherb döletliride oqup türkiye mutexessisi bolghan kishilerning sani intayin köp. gherb döletlirige alaqidar birer sahede mutexessis bolush shunche qéyin biraq türkiyege munasiwetlik témilarda bu mutexessislerning gherb radiyoliri, téléwiziye we gézit zhurnallirida köplep sehnige chiqip turiwatqanliqini köp uchritimiz.

gherb dunyasi sirtiki xelqlerdin gherb döletlirige barghanlar öz döletliridiki kishilik hoquq depsendichilikliri, étnik mesililer, azsanliqlar meslisi, istiratégiyelik mesililer we diniy heriketler qatarliq sahelerde tetqiqat xizmetliri élip barghinida, gherbliklerning yoli qisqarghan bolidu. gherbliklerning yéngi sherqshunashliq xizmetlirini élip bérishigha éhtiyaj qalmighan bolidu. chünki gherblik bir tetqiqatchining til öginip, xelqler arisidiki oxshimasliqlarni chüshünip yétishi we gherb sirtidiki xelq arisida birer mesilini analiz qilalishi üchün uzun waqit we téximu köp chéqim telep qilidu. biraq gherbning nuqtinezirige ige bolghan we öz dölitining iqtisadiy yardemliri bilen gherbke kelgen hemde gherb neziriye usulliri penjiriisdin öz dölitige nezer salidighan bir mutexessis arqiliq birer témini tetqiq qilish chéqim jehettin téximu paydiliq bolghan bolidu. öz dölitining iqtisadiy yardemliri bilen gherbke barghan kishilerni gherbning özige éhtiyajliq sahelerde gherb üchün birer mutexessiske aylanduriwilishi tolimu inchige aqilane bir herikettur. bir qarashtila bilip yetkili bolidighan adettiki xizmet emes, belki tolimu mekkarlarche senettur, elwette.

undaqta mesile peqet ular barghan dölettimu?

gherb üchün qilghan xizmetliri arqiliq öz dölitining istiqbalini izdeshtek azghun ziyaliqliq we öz - özini sherqshunaslashturush keltürüp chiqarghan netijiler heqqide kéler heptilik pirogarmmimizda ayrim toxtilimiz. biraq meslining peqetla barghan döletlerde emeslikini, belki tolimu az bir qisminingla shu döletlerde ikenlikini hazirche tekitligech turayli!    

   hörmetlik radiyo anglighuchi qérindashlar! yuqirida yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bulbulning meslige munasiwetlik analizini diqqitinglargha sunduq. kéler hepte yene oxshash waqitta, yene bashqa analizlirini diqqitinglargha sunimiz. qayta körüshkiche aman bolghaysiler xeyir xosh!!

 


خەتكۈچ: dunya közniki

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر