yawropache islam (awazliq)

dunya közniki (45)

yawropache islam (awazliq)

yawropache islam

dunya közniki (45)

«yawropache islam»

(piroféssor doktor qudret bulbul)

türkiye awazi radiyosi: «dunyagha nezer» yeni, «dunya közniki» namliq pirogrammimizning bügünki sanida enqere yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bulbulning «yawropache islam» témiliq analizinidiqqitinglargha sunimiz:

uzun mezgildin buyan yawropada qoyuq bir shekilde «yawropache islam» talash tartishi dawamlashmaqta. bu asasen musulmangha qaritilghan talash tartish bolush bilen birge, mesilining her qaysi terepliri omumen yawropa döletliri, bixeterlik organliri, gherblik akadémiklar we yazghuchilardin ibaret bolup kelmekte.

munazire asas nuqtisidin orunsiz bir talash tartish emes. yer sharilishish bilen birge oxshash bolmighan kimlik, kültür, din we tilgha mensup insanlar téximu bek gireleshmekte we birlikte yashimaqta. bu birlikte yashash osmanli dölitige oxshash tejribilik döletlerge nisbeten intayin melumluq bir ehwal bolsimu, gherb dunyasigha nisbeten téxiche yéngi bir ehwal bolup kelmekte. aldinqi esirde gherb döletliri oxshash bolmighan din we kültürge tewe döletler bilen ékispalatatsise qilish weyaki ékspalatatsiye qilinish munasiwiti qurghan bolsa, bu döletlerdiki xelqlerning gherbke köchishi bilen gherb döletlirining her türlük oxshimasliqlargha düch kelgenlikini tilgha élishqa bolidu. eyni chaghda birla tipliq xelq döliti dewri bolghachqa, oxshimasliqlarning birlikte yashiyalishi tolimu qéyinlashqan dewr bolghan idi. 

islamgha maslishalaydighan yawropa kültüri

oxshash bolmighan tarix, din we kültürge mensup insanlar bügünki künde téximu bek birlikte yashawatqan bolsa, buning keltürüp chiqiridighan netijiliri nuqtisidin elwette döletler, organlar we ziyaliylar bu mesililerge köngül bolushi lazim.

«yawropache islam» din meqset, yawropagha sirttin kelgen her türlük islamiy éqimlar emes, yawropaning öz ichidin islam bilen maslishalaydighan éqimlarni aldinqi pilangha chiqirish bolghanliqi heqiqeten asan chüshengili bolidighan bir ehwal.

bu nuqtidin türkiyediki islam we uzaq sherqtiki, balqanlardiki, shundaqla ottura sherqtiki islam chüshenchisi we emeliy ijra qilinishliri gerche jewhiri jehettin oxshash bolsimu, mueyyen derijide bir biridin perqlinip turidu. yawropadiki musulmanlarmu özliri kelgen jaylargha mas bir islam chüshenchisi we emeliy ijraliri bilen emes, belki islam dairisidin qalqip ketmeslik sherti bilen maslishishchan bir yawropa kültüri, turmush usuli we chüshenchisini aldinqi pilangha chiqirishni teqezza qilidu.

derweqe, afriqidiki, ottura sherqtiki we yiraq sherqtiki özige xas kündilik turmush we emeliy ijralirini, kültür, folklor amilliri, senet, edebiyat chüshenchilirini türkiyedimu yaki bashqa bir dölettimu öz piti yashnitishqa tirishish anche yaxshi qarshi élinmaydu. buning yawropadimu yaxshi qarshi élinmaydighanliqini bilishimiz lazim. yaxshi qarshi élinmasliq mesilisi asasen bu kültür amillirining xataliqidin emes, belki her bir xelqning öz rayonigha mas, özige xas kültür amilliri bolidighanliqini bilish bilen munasiwetliktur. özi yashaydighan rayongha mueyyen derijide ige chiqidighan bu ortaq kültürdin bashqa héch shübhisizki, ochuq we medeniy bir jemiyette oxshash bolmighan kültürler özini yashnitishning tirishchanliqi ichide bolidighanliqi éniq.

islamgha maslishalaydighan yawropa kültüri peqetla yawropagha barghanlar nuqtisidin emes, yawropaning özi nuqtisidinmu muzakire qilinishi kéreklik bir ehwal. islamgha maslishalaydighan yawropa kültüri déginimizde, yawropaning kültür génliride mewjut bolghan irqchiliq, fashizm, natsisizm qatarliq amallarni sirtta qaldurup qoyush kéreklikinimu tekitligen bolimiz.

«yawropache islam» ni tekitlesh bezi ehwallarda yawropagha kelgenlerning barawerlik, erkinlik, kishilik hoquq, köp sanliqni asas qilish, oxshimasliqlar bilen birlikte yashash qatarliq alemshumul qimmet qarashlargha ige emeslikini ipadilesh üchünmu ishlitilmekte. wehalenki yawropaliqlarning, belki yéqinqi mezgillerdin buyan bu qimmet qarashlardin téximu uzaqlashqanliqini tilgha élishqa bolidu. panahlanghuchilarni adem qatarida körmeslik pozitisyesi, köchmenlerge we islamgha öchmenlik qilish qatarliqlar tunji bolup isanning eqlige kélidighan ishlardin bolup, jemiyet tetqiqatlirida, perqliq bolghanlardin qorqush, xizmetdishi yaki qoshnisi bolghan teqdirdimu özidin perqiliq bolghanni xalimasliq nisbiti barghanche yuqiri örlimkte. 

 

erkinlikperwer emes, bixeterlikperewer yawropache islam pozitsiyesi

 

yazmilargha we yawropa döletlirining ijralirigha qarighanda, yawropache islam munazirisi, xelqqe qaritilghan, kültür we qimmet qarashlar munazirisidek körünmeydu. yawropa döletliri bu munaziride bixeterlik nuqtisini bekrek chöridigen halda pozitsiye tutidu. démisimu mushu sewebtinla bu munazire omumen kültür, birlikte yashash, köp sanliqni asas qilish we oxshimasliqlar nuqtisidin emes, bixeterlik nuqtisidin istixbarat we bixeterlik organliri otturisidila élip bérilmaqta. eger rastinla birer bixeterlik meslisi bolsa, elwette bixeterlik nuqtisidin tedbirler yolgha qoyilidu. buningda munazirige orun yoq. biraq milyonlighan insanlargha alaqidar puqrawiy, kültür we siyasiy mesililerge peqetla bixeterlik penjirisidin qarash mesililerni téximu chongqurlashturiwétishtin bashqa nersige yarimaydu. döletlerning bilip kételmigen yéngi ehwallargha nisbeten qanun - beligilimilerni chiqirishinimu chüshünüshke bolidu we bu kéreklik bir ehwaldur. lékin bu tirishchanliqlar choqum mesilini chüshünüshke qaritilghan bolushi lazim. hergizmu basturushqa, asémilatisye qilishqa we türmige solashqa yüzlengen bolmasliqi lazim.

yawropa döletliri bu wejidin qurup chiqqan islam kéngeshlirige oxshash organlargha biwaste we köp hallarda islam bilen munasiwiti bolmighan kishilerni teyinleshning ornigha, bu xil organlarni musulmanlarning özliri qurup chiqishi üchün righbet bérishi lazim. bixeterlik we istixbarat bilen alaqisi bolghan organlar teripidin emes, belki ammiwiy teshkilatlar teripidin qurup chiqilishini ishqa ashurushi lazim.

musulmanlarning wezipisi

 

yawropache islam nuqtisidin musulmanlarning yelkisidiki wezipisni orundighanliqini bildürüp qoyush we peqetla munasiwetlik döletlerni tenqid qilish exlaqqa yarishidighan ish emes. bügünki künde gherbte turushluq musulmanlarning maarip, iqtisad, ilim pen we akadémik sahelirige qatnishish mesilisi mewjut bolghan bolsa, shundaqla jinayet ötküzüsh nisbiti yuqiri we xizmet kültüri yétersiz ehwalda turuwatqan bolsa, shübhisizki, bu mesililer musulmanlarning we musulman teshkilatlirining yelkisige chong mesuliyetlerni yükleydu. shuningdek, özi yashawatqan döletlerde özlirige wekillik qilish we özini ipadilesh mesililiriningmu barliqini tekitlesh kérek. munasiwetlik dölet mesulliri bilen téximu yéqin bolup, biwaste we ochuq ashkare munasiwetlerni ornitip, peyda bolghan yaki peyda qilinghan qorqush muhitini yoqutushqa qarita jiddiy xizmet qilishi lazim.

 

ijtimaiyliqini yoqutup qoyghan bir islam yawropani zadi némige érishturelisun?

 

melum guruppilarning yawropache islam bilen hepilishishni xalishidiki meqset, jemiiyetke, ailige we insanlargha munasiwetlik barliq qarashliridin ayrip tashlanghan bir islam yaki musulmanliqni yaritish arzusidur. wahalenki, yawropada buzulghan aile, ige chaqisiz ösmürler, oxshash jinsliqlarning tetür munasiwetliri we zeherlik chékimlik istémal nisbiti, dunyaning qalghan qismi bilen sélishturghili bolmaydighan derijide yuqiri örligen weziyette turmaqta. yawropa ijtimaiy qimmet qarash nuqtisidin adimiyliqqa yatidighan hemme nersilerdin tiz süret bilen uzaqlashmaqta. yuqiriy iqtisadiy sewiyesi sewebidin insanlargha qanunluq nurmal munasiwetler yéterlik bolmaydighan bir azghunluq ichide turmaqta. islamiy qimmet qarash belki bu mesililerde téxiche ishghaliyetke uchrimighan axiriqi qele bolalishi mumkin. shunga jemiyetke, ailige we insanlargha munasiwetlik ghayilirini yoqutup qoyghan bir musulmanliq yawropaning téximu halaketke pétishini tizlashturushtin bashqa nersige yarimaydu. 

 

xiristiyan we yehudiylarmu musulmanlarni qollap quwwetlishi lazim

 

yuqirida éytilghandek ijtimaiyliqini yoqutup qoyghan bir musulmanliqning hich nerse yaritip bérelmeydighanliqini, yohudiy we xiristiyan dini bashtin kechürgen ötmüshlerdin körüwélishqa bolidu. ijtimaiy qimmet qarashlarning éghir weyranchiliqqa uchrighanliqi sewebidin exlaqiy buzuqchiliq we chékidin ashqan shexsiyetchilikning bash kötürishi, xisitiyanlar bilen yehudiylarnimu bolishigha biaram qiliwatidu, dep qaraymen. shuningdek insaniy qimmet qarashlarning pütünley yoqulup kétiwatqanliqidin shikayet qiliwatqan sikolarizm éqimidikilermu biaram bolmaqta. yéghip éytqanda xiristiyan we yehudiy dininingmu yiltizini teshkil qilidighan qimmet qarashlarning nabut qilinishigha ularmu naraziliq bildürishi lazim.

bulardin bashqa yene musulmanlar afriqida, amérikida, xitayda, hindistanda, ottura sherqte we témimiz nuqtisidin yawropadimu öz küntertiplirige hakim bolushi lazim.

qandaq hakim bolushi lazim?

kéler hepte dawamlashturimiz. 

hörmetlik radiyo anglighuchi qérindashlar! yuqirida yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bulbulning meslige munasiwetlik analizini diqqitinglargha sunduq. kéler hepte yene oxshash waqitta, yene bashqa analizlirini diqqitinglargha sunimiz. qayta körüshkiche aman bolghaysiler xeyir xosh!!

 


خەتكۈچ: dunya közniki

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر