йавропачә ислам (авазлиқ)

дунйа көзники (45)

йавропачә ислам (авазлиқ)

йавропачә ислам

дунйа көзники (45)

«йавропачә ислам»

(пирофессор доктор қудрәт булбул)

түркийә авази радийоси: «дунйаға нәзәр» йәни, «дунйа көзники» намлиқ пирограммимизниң бүгүнки санида әнқәрә йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң «йавропачә ислам» темилиқ анализинидиққитиңларға сунимиз:

узун мәзгилдин буйан йавропада қойуқ бир шәкилдә «йавропачә ислам» талаш тартиши давамлашмақта. бу асасән мусулманға қаритилған талаш тартиш болуш билән биргә, мәсилиниң һәр қайси тәрәплири омумән йавропа дөләтлири, бихәтәрлик органлири, ғәрблик академиклар вә йазғучилардин ибарәт болуп кәлмәктә.

муназирә асас нуқтисидин орунсиз бир талаш тартиш әмәс. йәр шарилишиш билән биргә охшаш болмиған кимлик, күлтүр, дин вә тилға мәнсуп инсанлар техиму бәк гирәләшмәктә вә бирликтә йашимақта. бу бирликтә йашаш османли дөлитигә охшаш тәҗрибилик дөләтләргә нисбәтән интайин мәлумлуқ бир әһвал болсиму, ғәрб дунйасиға нисбәтән техичә йеңи бир әһвал болуп кәлмәктә. алдинқи әсирдә ғәрб дөләтлири охшаш болмиған дин вә күлтүргә тәвә дөләтләр билән екиспалататсисә қилиш вәйаки експалататсийә қилиниш мунасивити қурған болса, бу дөләтләрдики хәлқләрниң ғәрбкә көчиши билән ғәрб дөләтлириниң һәр түрлүк охшимаслиқларға дүч кәлгәнликини тилға елишқа болиду. әйни чағда бирла типлиқ хәлқ дөлити дәври болғачқа, охшимаслиқларниң бирликтә йашийалиши толиму қейинлашқан дәвр болған иди. 

исламға маслишалайдиған йавропа күлтүри

охшаш болмиған тарих, дин вә күлтүргә мәнсуп инсанлар бүгүнки күндә техиму бәк бирликтә йашаватқан болса, буниң кәлтүрүп чиқиридиған нәтиҗилири нуқтисидин әлвәттә дөләтләр, органлар вә зийалийлар бу мәсилиләргә көңүл болуши лазим.

«йавропачә ислам» дин мәқсәт, йавропаға сирттин кәлгән һәр түрлүк исламий еқимлар әмәс, йавропаниң өз ичидин ислам билән маслишалайдиған еқимларни алдинқи пиланға чиқириш болғанлиқи һәқиқәтән асан чүшәнгили болидиған бир әһвал.

бу нуқтидин түркийәдики ислам вә узақ шәрқтики, балқанлардики, шундақла оттура шәрқтики ислам чүшәнчиси вә әмәлий иҗра қилинишлири гәрчә җәвһири җәһәттин охшаш болсиму, муәййән дәриҗидә бир биридин пәрқлинип туриду. йавропадики мусулманларму өзлири кәлгән җайларға мас бир ислам чүшәнчиси вә әмәлий иҗралири билән әмәс, бәлки ислам даирисидин қалқип кәтмәслик шәрти билән маслишишчан бир йавропа күлтүри, турмуш усули вә чүшәнчисини алдинқи пиланға чиқиришни тәқәзза қилиду.

дәрвәқә, африқидики, оттура шәрқтики вә йирақ шәрқтики өзигә хас күндилик турмуш вә әмәлий иҗралирини, күлтүр, фолклор амиллири, сәнәт, әдәбийат чүшәнчилирини түркийәдиму йаки башқа бир дөләттиму өз пити йашнитишқа тиришиш анчә йахши қарши елинмайду. буниң йавропадиму йахши қарши елинмайдиғанлиқини билишимиз лазим. йахши қарши елинмаслиқ мәсилиси асасән бу күлтүр амиллириниң хаталиқидин әмәс, бәлки һәр бир хәлқниң өз райониға мас, өзигә хас күлтүр амиллири болидиғанлиқини билиш билән мунасивәтликтур. өзи йашайдиған районға муәййән дәриҗидә игә чиқидиған бу ортақ күлтүрдин башқа һеч шүбһисизки, очуқ вә мәдәний бир җәмийәттә охшаш болмиған күлтүрләр өзини йашнитишниң тиришчанлиқи ичидә болидиғанлиқи ениқ.

исламға маслишалайдиған йавропа күлтүри пәқәтла йавропаға барғанлар нуқтисидин әмәс, йавропаниң өзи нуқтисидинму музакирә қилиниши керәклик бир әһвал. исламға маслишалайдиған йавропа күлтүри дегинимиздә, йавропаниң күлтүр генлиридә мәвҗут болған ирқчилиқ, фашизм, натсисизм қатарлиқ амалларни сиртта қалдуруп қойуш керәкликиниму тәкитлигән болимиз.

«йавропачә ислам» ни тәкитләш бәзи әһвалларда йавропаға кәлгәнләрниң баравәрлик, әркинлик, кишилик һоқуқ, көп санлиқни асас қилиш, охшимаслиқлар билән бирликтә йашаш қатарлиқ аләмшумул қиммәт қарашларға игә әмәсликини ипадиләш үчүнму ишлитилмәктә. вәһаләнки йавропалиқларниң, бәлки йеқинқи мәзгилләрдин буйан бу қиммәт қарашлардин техиму узақлашқанлиқини тилға елишқа болиду. панаһланғучиларни адәм қатарида көрмәслик позитисйәси, көчмәнләргә вә исламға өчмәнлик қилиш қатарлиқлар тунҗи болуп исанниң әқлигә келидиған ишлардин болуп, җәмийәт тәтқиқатлирида, пәрқлиқ болғанлардин қорқуш, хизмәтдиши йаки қошниси болған тәқдирдиму өзидин пәрқилиқ болғанни халимаслиқ нисбити барғанчә йуқири өрлимктә. 

 

әркинликпәрвәр әмәс, бихәтәрликпәрәвәр йавропачә ислам позитсийәси

 

йазмиларға вә йавропа дөләтлириниң иҗралириға қариғанда, йавропачә ислам муназириси, хәлққә қаритилған, күлтүр вә қиммәт қарашлар муназирисидәк көрүнмәйду. йавропа дөләтлири бу муназиридә бихәтәрлик нуқтисини бәкрәк чөридигән һалда позитсийә тутиду. демисиму мушу сәвәбтинла бу муназирә омумән күлтүр, бирликтә йашаш, көп санлиқни асас қилиш вә охшимаслиқлар нуқтисидин әмәс, бихәтәрлик нуқтисидин истихбарат вә бихәтәрлик органлири оттурисидила елип берилмақта. әгәр растинла бирәр бихәтәрлик мәслиси болса, әлвәттә бихәтәрлик нуқтисидин тәдбирләр йолға қойилиду. буниңда муназиригә орун йоқ. бирақ милйонлиған инсанларға алақидар пуқравий, күлтүр вә сийасий мәсилиләргә пәқәтла бихәтәрлик пәнҗирисидин қараш мәсилиләрни техиму чоңқурлаштуриветиштин башқа нәрсигә йаримайду. дөләтләрниң билип кетәлмигән йеңи әһвалларға нисбәтән қанун - бәлигилимиләрни чиқиришиниму чүшүнүшкә болиду вә бу керәклик бир әһвалдур. лекин бу тиришчанлиқлар чоқум мәсилини чүшүнүшкә қаритилған болуши лазим. һәргизму бастурушқа, асемилатисйә қилишқа вә түрмигә солашқа йүзләнгән болмаслиқи лазим.

йавропа дөләтлири бу вәҗидин қуруп чиққан ислам кеңәшлиригә охшаш органларға бивастә вә көп һалларда ислам билән мунасивити болмиған кишиләрни тәйинләшниң орниға, бу хил органларни мусулманларниң өзлири қуруп чиқиши үчүн риғбәт бериши лазим. бихәтәрлик вә истихбарат билән алақиси болған органлар тәрипидин әмәс, бәлки аммивий тәшкилатлар тәрипидин қуруп чиқилишини ишқа ашуруши лазим.

мусулманларниң вәзиписи

 

йавропачә ислам нуқтисидин мусулманларниң йәлкисидики вәзиписни орундиғанлиқини билдүрүп қойуш вә пәқәтла мунасивәтлик дөләтләрни тәнқид қилиш әхлаққа йаришидиған иш әмәс. бүгүнки күндә ғәрбтә турушлуқ мусулманларниң маарип, иқтисад, илим пән вә академик саһәлиригә қатнишиш мәсилиси мәвҗут болған болса, шундақла җинайәт өткүзүш нисбити йуқири вә хизмәт күлтүри йетәрсиз әһвалда туруватқан болса, шүбһисизки, бу мәсилиләр мусулманларниң вә мусулман тәшкилатлириниң йәлкисигә чоң мәсулийәтләрни йүкләйду. шуниңдәк, өзи йашаватқан дөләтләрдә өзлиригә вәкиллик қилиш вә өзини ипадиләш мәсилилириниңму барлиқини тәкитләш керәк. мунасивәтлик дөләт мәсуллири билән техиму йеқин болуп, бивастә вә очуқ ашкарә мунасивәтләрни орнитип, пәйда болған йаки пәйда қилинған қорқуш муһитини йоқутушқа қарита җиддий хизмәт қилиши лазим.

 

иҗтимаийлиқини йоқутуп қойған бир ислам йавропани зади немигә ериштурәлисун?

 

мәлум гуруппиларниң йавропачә ислам билән һәпилишишни халишидики мәқсәт, җәмиийәткә, аилигә вә инсанларға мунасивәтлик барлиқ қарашлиридин айрип ташланған бир ислам йаки мусулманлиқни йаритиш арзусидур. ваһаләнки, йавропада бузулған аилә, игә чақисиз өсмүрләр, охшаш җинслиқларниң тәтүр мунасивәтлири вә зәһәрлик чекимлик истемал нисбити, дунйаниң қалған қисми билән селиштурғили болмайдиған дәриҗидә йуқири өрлигән вәзийәттә турмақта. йавропа иҗтимаий қиммәт қараш нуқтисидин адимийлиққа йатидиған һәммә нәрсиләрдин тиз сүрәт билән узақлашмақта. йуқирий иқтисадий сәвийәси сәвәбидин инсанларға қанунлуқ нурмал мунасивәтләр йетәрлик болмайдиған бир азғунлуқ ичидә турмақта. исламий қиммәт қараш бәлки бу мәсилиләрдә техичә ишғалийәткә учримиған ахириқи қәлә болалиши мумкин. шуңа җәмийәткә, аилигә вә инсанларға мунасивәтлик ғайилирини йоқутуп қойған бир мусулманлиқ йавропаниң техиму һалакәткә петишини тизлаштуруштин башқа нәрсигә йаримайду. 

 

хиристийан вә йәһудийларму мусулманларни қоллап қуввәтлиши лазим

 

йуқирида ейтилғандәк иҗтимаийлиқини йоқутуп қойған бир мусулманлиқниң һич нәрсә йаритип берәлмәйдиғанлиқини, йоһудий вә хиристийан дини баштин кәчүргән өтмүшләрдин көрүвелишқа болиду. иҗтимаий қиммәт қарашларниң еғир вәйранчилиққа учриғанлиқи сәвәбидин әхлақий бузуқчилиқ вә чекидин ашқан шәхсийәтчиликниң баш көтүриши, хиситийанлар билән йәһудийларниму болишиға биарам қиливатиду, дәп қараймән. шуниңдәк инсаний қиммәт қарашларниң пүтүнләй йоқулуп кетиватқанлиқидин шикайәт қиливатқан сиколаризм еқимидикиләрму биарам болмақта. йеғип ейтқанда хиристийан вә йәһудий дининиңму йилтизини тәшкил қилидиған қиммәт қарашларниң набут қилинишиға уларму наразилиқ билдүриши лазим.

булардин башқа йәнә мусулманлар африқида, америкида, хитайда, һиндистанда, оттура шәрқтә вә темимиз нуқтисидин йавропадиму өз күнтәртиплиригә һаким болуши лазим.

қандақ һаким болуши лазим?

келәр һәптә давамлаштуримиз. 

һөрмәтлик радийо аңлиғучи қериндашлар! йуқирида йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң мәслигә мунасивәтлик анализини диққитиңларға сундуқ. келәр һәптә йәнә охшаш вақитта, йәнә башқа анализлирини диққитиңларға сунимиз. қайта көрүшкичә аман болғайсиләр хәйир хош!!

 



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر