ya halaket yaki alemshumul adalet

«dunya közniki» namliq pirogrammimizning bügünki sanida enqere yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bulbulning «ya halaket yaki alemshumul adalet» témiliq analizini diqqitinglargha sunimiz:

ya halaket yaki alemshumul adalet

türkiye awazi radiyosi: «dunyagha nezer» yeni «dunya közniki» namliq pirogrammimizning bügünki sanida enqere yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bulbulning «ya halaket yaki alemshumul adalet» témiliq analizini diqqitinglargha sunimiz:

20 ـ esir insaniyet eng köp wehshilikke yoluqqan bir esir boldi. ikki qétimliq dunya urushini öz ichige alghan bu esir peqetla insanlarnila emes, belki chüshken her qandaq yerdiki pütün janliqlarni qoymay yoqutup tashlaydighan atom bomba hujumlirinimu öz qoynigha élip ülgürdi.

2 ـ dunya urushidin kéyin qurulghan dunya sistémisi, ötmüshtin sawaq alghan halda urushlarni emeldin qalduralaydighan birer tinchliq sistémisige aylinalmidi. belki özining ornini mustehkemleydighan ghaliplar tüzimige aylinip qaldi. xelqara pul muamile sistémisining ipadisi hésablinidighan we amérika dollirini dunyaning asasliq puligha aylanduridighan «Bretton Wood» sistémisi, ghaliplar qurup chiqqan b d t tüzülmisini daimliq halgha kültürüshning kapaliti boldi.

soghuq urush mezgilide körünüshte tolimu yaxshi rolini jari qildurghan «Bretton Wood» sistémisi we b d t tüzülmisi emdilikte chuwulushqa qarap yüzlenmekte. asasliqi birleshme hakimiyetke aylinip qalghan b d t xewpsizlik kéngishining 5 daimiy ezasi bolghan amérika, rusiye, engliye, firansiye we xitay otturisidiki küch tengpungliqi özgirishke bashlimaqta.

ikki qutubluq dunyaning axirlishishi bilen yer shari xaraktrliq aktiyorlar, oxshash bolmighan ittipaqdashliq astida, yaki paslishishlar sayisida nöwettiki sistémini dawamlashturushqa tirishmaqta. adaletni asas qilmighan bu ittipaqdashliqlarning iraqta, afghanisanda, bosniyede, qirimda, süriyede we arakanda qandaq qurulghan yaki qurulmighanliqini we yaki kéchikip qurulghanliqini hemmimiz birlikte körduq. soghuq urush dewrining qalduqi bolghan bu yer shari xaraktérliq sistéma , yer sharilishish herikiti bilen hemme nerse téximu ochuq körünidighan we bilinidighan basquchqa kirgendin kéyin,barghanche küchlük tenqidlerge uchirimaqta. bu nuqtida türkiye jumhuriyiti jumhur reisi rejep tayyip erdoghan, her daim dunyaning beshtin chong ikenlikini tekitlep kelmekte. chünki xelqara uchur ـ alaqe we bilim almashturushqa yépiq haldiki xelqlerning her türlük adaletsizliklerge duchar bolishining bedili künsiri yuqiri örlimekte.  eger her türlük melumatlargha asan érishkili bolidighan we adaletsizliklerni éniq körgili bolidighan bir xelqaraliq sistéma qurulghan teqdirde, soghuq urush dewrining qalduq sistémisi kargha kelmeydighan halgha kélip qalghan bolidu.

mana bügünki künde burunqi ehwallarning mumkinchiliki bolmighan bir dewrni bashtin kechüriwatimiz. emdilikte türk tilimizda omumlashqan «burunqi haletning mumkinchiliki yoq, yaki yéngi halet we yaki halaket» dégen sözde ipadilenginige oxshash bir ehwalni bashtin kechüriwatimiz. démisimu burunqi haletni dawamlashturushning bedili barghanche éghirlashmaqta. shundaqtimu xelqarliq aktiyorlar tarixta héch körülüp baqmighan derijide peqet insan irqinila emes, belki pütün janliqlar türini yoqutup tashlaydighan ximiyelik qorallargha we yadroluq bomblargha bes beste ige bolushmaqta. bügünki künde alametliri körünüp turghan tengpungsiz siyasi rehberlik mesilisi pütün dunyaning kelgüsige tehdit salmaqta. soghuq urush dewrining qalduq sistémliri tenqid qiliniwatqan emma téxiche yéngi sistéma qurulalmayatqan bir muhitta yéngi bir yuqulush tehditide duchar bolmasliq üchün pütün insaniyetni xewpke ittiriwatqan bu qorallardin qutulush shundaqla soghuq urushtin kéyinki sistémining tinchliq we xatirijemlik élip kélishni nishan qilghan xelqaraliq pütün sahalerde yéngi ittipaqdashliqlarni qurup chiqishimiz lazim. chünki adalet bilen bilen adaletsizlik oxshashla yuqumliqtur.

yer shari xaraktérliq adalet üchün itiipaqdashlar izdinishini peqetla döletler derijiside oylimasliq lazim. dunya kelgüsini izdewatqan bir dewrde hayatning barliq saheliride, her sewiyede xelqaraliq adalet ittipqdashliqini qurup chiqish üchün tirishshqa toghra kélidu. akadémikler, soda ـ sanaetchiler, kespiy teshkilatlar, ushmilar, adwokatlar bilshmiliri, pikir tetqiqat organliri, ammiwi teshkilatlar, tenterbiye, senet, edebiyat, ziyaliyllar, oqughuchilar uyushmishi.... qatarliq sahelerning hemmisi özara yer shari xaraktérliq adalet itipaqdashliqining bir parchisi bolalishi mumkin. bu jehette aldi bilen bir birimizni tonush hemkarlishishni boylighan paaliyetlerni ashurup, andin awazini birlikte yuqiri kötirishke toghra kélidu.

ilgiri soghuq urush dewride köp sanliqni asas qilmaydighan médiyagha qarshi oxshash bolmighan yollarni tallash anche mumkin emes idi. hazir uchur alaqe we bilim téxnika almashturush tereqqiy qilghan muhitta oxshash bolmighan döletlerdiki kishiler bilenmu hemkarliq ornitish mumkin bolidighan ehwalgha keldi. oqughuchi üchünmu hemmila yerde yetküdek xelqaraliq oqughuchilar bar. soda sanaetchiler üchünmu xelqarliq sewiyede munasiwet ornitish nahayiti asan. qisqisi hemmila sahede mana shundaq bir izdinishke tirishishimiz lazim.

tehditler intayin yéqinlashqan, halaketlik we yer shari xaraktérliq tüs alghan weziyette, yerlik tüste mehkem turush arqiliq xelqaraliq netijilerni qolgha keltürgili bolmaydu. musulmanlar, xiristiyanlar, yehudi, ataist, budist.... meyli qaysi étiqadta, meyli qaysi idiologiyede bolushimizdin qetiy nezer, hazir biz duch kelgen xewplerning ne qeder chongluqini nezerde tutqan halda, yer shari xaraktérliq adalet ittipaqdashliqi ichide, hemmimiz birlikte kelgüsimizge sahip chiqishimiz, muhimi insaniy wijdanni aldinqi pilangha chiqirishimiz lazim. 

bu ish pat pat utuqqa érishipmu kelmekte.amérikining özbéshimchiliq bilen chiqarghan quddus qararigha qarshi b d t xewpsizlik kéngishide özini namayen qilghan barliq döletlerning birdek pozitsiyesi hemde wehshilerche öltürülgen seudi erebistanliq zhurnalist jemal qashiqji jinayitige qarshi dunya miqyasida körsitilgen naraziliqlar, insaniyetning ortaq meydanda, ortaq pozitsiyede bolushining mumkinlikini namayen qilip bizge ümit bermekte.

xuddi shuningdek melum mesililer asasidiki yer shari xaraktérliq ittipaqdashliqlarni qurushqimu bolidu. mesilen؛ quddus, arakan, süriye, kishilik hoquq, islamgha öchmenlik qilish we ayrimchiliqqa qarshi hemkarliq, yéngiche natsizm, fashizm, ximiyelik qorallinish we munoplchiliqqa qarshi ortaq pozitsiye shekillendürüsh mumkin. her sewiyediki yer shari xaraktérliq adaletsizliklerni pash qilish, buninggha qarshi yer shari xaraktérliq adaletni telep qilish we shuninggha mejburlash lazim. meyli qaysi din, qaysi til, qaysi irqqa, meyli qaysi étiqad we idiologiyege tewe bolushidin qetiy nezer, meyli kim qiliwatqan bolushigha qarimastin, zulumni jawapkarliqqa tartidighan yer shari xaraktérliq söz üstünlikini bolsimu berpa qilalmisaq, halakitimizdin qutulghini bolmaydu. chünki bir dölet, bir xelq yaki bir éqimning özi yalghuz yer shari xaraktérliq hujumlarni toxtitip qalalishi mumkin emes.  

bügünki künde biz yéngi birer xelqaraliq tüzüm ornitilmighan bir dewrde turmaqtimiz. dunya goya muelleqte ésilip turghandekla. lékin téximu adil bir dunya sistémisi qurup chiqish pursitimiz bar.  adalet yolida tégishlik pütün musapilerni bésip ötüsh üchün adem ewladliri bolush süpitimiz bilen qolimizdin kélishche eng eqelliy tirishchanliqlirimizni körsitishke toghra kélidu. undaq bolmaydiken kelgüside adaletni asas qilmighan dunya sistémisi burunqigha oxshash xata qurulghanda, yaki yer shari xaraktérliq aktiyorlardin birsi insaniyetni yoqutup tashlaydighan bombilarni qoyup bérish arqiliq dunyani qiyametke zorlighanda tolimu kéchikken bolup qalimiz.  


خەتكۈچ: yer shari , xelqara , dunya

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر