йа һалакәт йаки аләмшумул адаләт

«дунйа көзники» намлиқ пирограммимизниң бүгүнки санида әнқәрә йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң «йа һалакәт йаки аләмшумул адаләт» темилиқ анализини диққитиңларға сунимиз:

йа һалакәт йаки аләмшумул адаләт

түркийә авази радийоси: «дунйаға нәзәр» йәни «дунйа көзники» намлиқ пирограммимизниң бүгүнки санида әнқәрә йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң «йа һалакәт йаки аләмшумул адаләт» темилиқ анализини диққитиңларға сунимиз:

20 ـ әсир инсанийәт әң көп вәһшиликкә йолуққан бир әсир болди. икки қетимлиқ дунйа урушини өз ичигә алған бу әсир пәқәтла инсанларнила әмәс, бәлки чүшкән һәр қандақ йәрдики пүтүн җанлиқларни қоймай йоқутуп ташлайдиған атом бомба һуҗумлириниму өз қойниға елип үлгүрди.

2 ـ дунйа урушидин кейин қурулған дунйа системиси, өтмүштин савақ алған һалда урушларни әмәлдин қалдуралайдиған бирәр тинчлиқ системисигә айлиналмиди. бәлки өзиниң орнини мустәһкәмләйдиған ғалиплар түзимигә айлинип қалди. хәлқара пул муамилә системисиниң ипадиси һесаблинидиған вә америка доллирини дунйаниң асаслиқ пулиға айландуридиған «Bretton Wood» системиси, ғалиплар қуруп чиққан б д т түзүлмисини даимлиқ һалға күлтүрүшниң капалити болди.

соғуқ уруш мәзгилидә көрүнүштә толиму йахши ролини җари қилдурған «Bretton Wood» системиси вә б д т түзүлмиси әмдиликтә чувулушқа қарап йүзләнмәктә. асаслиқи бирләшмә һакимийәткә айлинип қалған б д т хәвпсизлик кеңишиниң 5 даимий әзаси болған америка, русийә, әнглийә, фирансийә вә хитай оттурисидики күч тәңпуңлиқи өзгиришкә башлимақта.

икки қутублуқ дунйаниң ахирлишиши билән йәр шари характрлиқ актийорлар, охшаш болмиған иттипақдашлиқ астида, йаки паслишишлар сайисида нөвәттики системини давамлаштурушқа тиришмақта. адаләтни асас қилмиған бу иттипақдашлиқларниң ирақта, афғанисанда, боснийәдә, қиримда, сүрийәдә вә араканда қандақ қурулған йаки қурулмиғанлиқини вә йаки кечикип қурулғанлиқини һәммимиз бирликтә көрдуқ. соғуқ уруш дәвриниң қалдуқи болған бу йәр шари характерлиқ система , йәр шарилишиш һәрикити билән һәммә нәрсә техиму очуқ көрүнидиған вә билинидиған басқучқа киргәндин кейин,барғанчә күчлүк тәнқидләргә учиримақта. бу нуқтида түркийә җумһурийити җумһур рәиси рәҗәп таййип әрдоған, һәр даим дунйаниң бәштин чоң икәнликини тәкитләп кәлмәктә. чүнки хәлқара учур ـ алақә вә билим алмаштурушқа йепиқ һалдики хәлқләрниң һәр түрлүк адаләтсизликләргә дучар болишиниң бәдили күнсири йуқири өрлимәктә.  әгәр һәр түрлүк мәлуматларға асан еришкили болидиған вә адаләтсизликләрни ениқ көргили болидиған бир хәлқаралиқ система қурулған тәқдирдә, соғуқ уруш дәвриниң қалдуқ системиси карға кәлмәйдиған һалға келип қалған болиду.

мана бүгүнки күндә бурунқи әһвалларниң мумкинчилики болмиған бир дәврни баштин кәчүриватимиз. әмдиликтә түрк тилимизда омумлашқан «бурунқи һаләтниң мумкинчилики йоқ, йаки йеңи һаләт вә йаки һалакәт» дегән сөздә ипадиләнгинигә охшаш бир әһвални баштин кәчүриватимиз. демисиму бурунқи һаләтни давамлаштурушниң бәдили барғанчә еғирлашмақта. шундақтиму хәлқарлиқ актийорлар тарихта һеч көрүлүп бақмиған дәриҗидә пәқәт инсан ирқинила әмәс, бәлки пүтүн җанлиқлар түрини йоқутуп ташлайдиған химийәлик қоралларға вә йадролуқ бомбларға бәс бәстә игә болушмақта. бүгүнки күндә аламәтлири көрүнүп турған тәңпуңсиз сийаси рәһбәрлик мәсилиси пүтүн дунйаниң кәлгүсигә тәһдит салмақта. соғуқ уруш дәвриниң қалдуқ системлири тәнқид қилиниватқан әмма техичә йеңи система қурулалмайатқан бир муһитта йеңи бир йуқулуш тәһдитидә дучар болмаслиқ үчүн пүтүн инсанийәтни хәвпкә иттириватқан бу қораллардин қутулуш шундақла соғуқ уруштин кейинки системиниң тинчлиқ вә хатириҗәмлик елип келишни нишан қилған хәлқаралиқ пүтүн саһаләрдә йеңи иттипақдашлиқларни қуруп чиқишимиз лазим. чүнки адаләт билән билән адаләтсизлик охшашла йуқумлиқтур.

йәр шари характерлиқ адаләт үчүн итиипақдашлар издинишини пәқәтла дөләтләр дәриҗисидә ойлимаслиқ лазим. дунйа кәлгүсини издәватқан бир дәврдә һайатниң барлиқ саһәлиридә, һәр сәвийәдә хәлқаралиқ адаләт иттипқдашлиқини қуруп чиқиш үчүн тиришшқа тоғра келиду. академикләр, сода ـ санаәтчиләр, кәспий тәшкилатлар, ушмилар, адвокатлар билшмилири, пикир тәтқиқат органлири, аммиви тәшкилатлар, тәнтәрбийә, сәнәт, әдәбийат, зийалийллар, оқуғучилар уйушмиши.... қатарлиқ саһәләрниң һәммиси өзара йәр шари характерлиқ адаләт итипақдашлиқиниң бир парчиси болалиши мумкин. бу җәһәттә алди билән бир биримизни тонуш һәмкарлишишни бойлиған паалийәтләрни ашуруп, андин авазини бирликтә йуқири көтиришкә тоғра келиду.

илгири соғуқ уруш дәвридә көп санлиқни асас қилмайдиған медийаға қарши охшаш болмиған йолларни таллаш анчә мумкин әмәс иди. һазир учур алақә вә билим техника алмаштуруш тәрәққий қилған муһитта охшаш болмиған дөләтләрдики кишиләр биләнму һәмкарлиқ орнитиш мумкин болидиған әһвалға кәлди. оқуғучи үчүнму һәммила йәрдә йәткүдәк хәлқаралиқ оқуғучилар бар. сода санаәтчиләр үчүнму хәлқарлиқ сәвийәдә мунасивәт орнитиш наһайити асан. қисқиси һәммила саһәдә мана шундақ бир издинишкә тиришишимиз лазим.

тәһдитләр интайин йеқинлашқан, һалакәтлик вә йәр шари характерлиқ түс алған вәзийәттә, йәрлик түстә мәһкәм туруш арқилиқ хәлқаралиқ нәтиҗиләрни қолға кәлтүргили болмайду. мусулманлар, хиристийанлар, йәһуди, атаист, будист.... мәйли қайси етиқадта, мәйли қайси идиологийәдә болушимиздин қәтий нәзәр, һазир биз дуч кәлгән хәвпләрниң нә қәдәр чоңлуқини нәзәрдә тутқан һалда, йәр шари характерлиқ адаләт иттипақдашлиқи ичидә, һәммимиз бирликтә кәлгүсимизгә саһип чиқишимиз, муһими инсаний виҗданни алдинқи пиланға чиқиришимиз лазим. 

бу иш пат пат утуққа еришипму кәлмәктә.америкиниң өзбешимчилиқ билән чиқарған қуддус қарариға қарши б д т хәвпсизлик кеңишидә өзини намайән қилған барлиқ дөләтләрниң бирдәк позитсийәси һәмдә вәһшиләрчә өлтүрүлгән сәуди әрәбистанлиқ журналист җәмал қашиқҗи җинайитигә қарши дунйа миқйасида көрситилгән наразилиқлар, инсанийәтниң ортақ мәйданда, ортақ позитсийәдә болушиниң мумкинликини намайән қилип бизгә үмит бәрмәктә.

худди шуниңдәк мәлум мәсилиләр асасидики йәр шари характерлиқ иттипақдашлиқларни қурушқиму болиду. мәсилән؛ қуддус, аракан, сүрийә, кишилик һоқуқ, исламға өчмәнлик қилиш вә айримчилиққа қарши һәмкарлиқ, йеңичә натсизм, фашизм, химийәлик қораллиниш вә муноплчилиққа қарши ортақ позитсийә шәкилләндүрүш мумкин. һәр сәвийәдики йәр шари характерлиқ адаләтсизликләрни паш қилиш, буниңға қарши йәр шари характерлиқ адаләтни тәләп қилиш вә шуниңға мәҗбурлаш лазим. мәйли қайси дин, қайси тил, қайси ирққа, мәйли қайси етиқад вә идиологийәгә тәвә болушидин қәтий нәзәр, мәйли ким қиливатқан болушиға қаримастин, зулумни җавапкарлиққа тартидиған йәр шари характерлиқ сөз үстүнликини болсиму бәрпа қилалмисақ, һалакитимиздин қутулғини болмайду. чүнки бир дөләт, бир хәлқ йаки бир еқимниң өзи йалғуз йәр шари характерлиқ һуҗумларни тохтитип қалалиши мумкин әмәс.  

бүгүнки күндә биз йеңи бирәр хәлқаралиқ түзүм орнитилмиған бир дәврдә турмақтимиз. дунйа гойа муәлләқтә есилип турғандәкла. лекин техиму адил бир дунйа системиси қуруп чиқиш пурситимиз бар.  адаләт йолида тегишлик пүтүн мусапиләрни бесип өтүш үчүн адәм әвладлири болуш сүпитимиз билән қолимиздин келишчә әң әқәллий тиришчанлиқлиримизни көрситишкә тоғра келиду. ундақ болмайдикән кәлгүсидә адаләтни асас қилмиған дунйа системиси бурунқиға охшаш хата қурулғанда, йаки йәр шари характерлиқ актийорлардин бирси инсанийәтни йоқутуп ташлайдиған бомбиларни қойуп бериш арқилиқ дунйани қийамәткә зорлиғанда толиму кечиккән болуп қалимиз.  



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر