maaripning elemshumul pirinsipliri - 2 (awazliq)

dunya közniki (41)

maaripning elemshumul pirinsipliri - 2 (awazliq)

maaripning elemshumul pirinsipliri (02)

dunya közniki (41)

«maaripning elemshumul pirinsipliri (02)»

(piroféssor doktor qudret bulbul)

türkiye awazi radiyosi: «dunyagha nezer» yeni, «dunya közniki» namliq pirogrammimizning bügünki sanida enqere yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bulbulning «maaripning elemshumul pirinsipliri (02)» témiliq analizinidiqqitinglargha sunimiz:

ésinglarda bolsa kérek, bir hepte ilgiriki maqalimizda alemshumul bir amil bolush süpiti bilen yaxshi we nachar maaripning tarqilishchanliqi, bashqa döletlerning maaripighimu yéqindin tesir körsitidighanliqi, shunglashqa insaniyet dunyasi üchün alemshumul maarip pirinsipining muhimliqi üstide toxtalghan iduq. maarip nuqtisidin dunyaning weziyitini qisqiche analiz qilghandin kéyin, eng deslepki ikki pirinsip süpitide adalet éngi singdurush we hemme nersige selebiy emes, ijabiy qaraydighan (yeni yaxshi gumanda bolidighan) kishilerni yétishtürüshni meqset qilghan bir maarip pelsepesi heqqide söz achqan iduq. qéni emise analizimizni kelgen yérimizdin dawamlashturayli!

3pirinsip؛

omumiy exlaq qaide tüzümlirige ige shexslerni yétishtüridighan bir maarip.

ijtimaiy turmushni mumkin halgha keltüridighan nuqtiliq amilning kishilerning pirinsipal bolush we omumiy exlaq qaide tüzümlirige riaye qilish ikenliki hemmeylen teripidin qubul qilinghan bir heqiqettur. kishilerning oghrilimaydighanliqigha, hujum qilmaydighanliqigha, nachar muamile qilmaydighanliqigha, yalghan éytmaydighanliqigha dair ishenchimiz del yaxshi gumanlirimizdur. qéni bir demlik bolsimu bular bolmighan bir jemiyette etigende öydin sirtqa chiqqinimizni tesewwur qilip baqayli!

rastinla öydin chiqishqa jüret qilalamduq? öydin chiqip, tunji uchrashqan insanning bizge hujum qilmaydighanliqidin xatirijem bolalmisaq, qandaqmu ilgiriliyeleymiz?

«kochidiki insanlar dawamliq bizni bulang talang qilidu» dégen qarashta bolsaqchu?

hemmeylen yaman muamile qildighan bolsa, qandaq bolmaqchi? yaki insanlar emgek qilip emgikining bedilige érishining ornigha, emgek qilmastin, heqliq bolmighan nersilerni alqinigha kirgüwélishningla piyide bolup yürsichu?

bu misallarni téximu köpeytish mumkin. bundaq wehshi bir muhitta ijtimaiy turmush mumkin bolarmu?

démek jemiyetning ijtimaiy kültür dairiside omumy exlaq qaide - tüzümlirige ige bolghan shexslerni yétishturush maariipning eng aldinqi qatardiki meqsetliridin birsi ikenliki éniq. bu omumiy qaide tüzümlerni belgilesh unche qéyinmu emes. chünki oxshash bolmighan küültürlerde bu qaide - pirinsiplargha alaqidar az weyaki köp omumiy yüzlük bir qobullinish bar.

4pirinsip؛

ikki künni oxshash ötküzmeslikni we emgek qilishni ögitidighan maarip

töwendiki pirinsiplar maaripning tepsilati we usulliri bilen munasiwetliktur. yuqirida biz tilgha élip ötken deslepki 3 pirinsip؛ adalet, ijabiy qarash we exlaqni asas qilidighan bir maarip bolup, bular her türlük we her sewiyediki maaripning tüp asasliq qimmet qarashliridur. bu qimmet qarashlarni asas qilmighan yaki bundaq qimmet qarashqa ige bolmighan maaripning netijisi insaniyetke nisbeten chong xewplerni élip kélidu. insaniyetni weyranchiliqqa sörigen dunya urushliri, térrorluq hujumliri, dawamliq égizlewatqan bixeterlik sépilliri, bashqilarni yashitish üchün emes, yoq qilish üchün otturigha chiqiwatqan her xil yéngi ijadiyetler, oqumighan insanlar emes, belki intayin aliy bilimlerni alghan kishilerla qilalaydighan ishlardur. bular az oqush bilen emes, belki tolimu yuqiri maarip terbiyesi körgende ishqa ashurghili bolidighan zulumlar, éqitqili bolidighan köz yashliri we chektürgili bolidighan azablarning ijadkarliridur. 

bu maarip bayliqi insaniyet dunyasini bashqa nurghun sahelerde qoghdighangha oxshash maarip sahesidimu qoghdap qalalmaydu. bu nuqtidin peyghember eleyhissalamning «paydisiz ilimdin allahqa sighinip panahliq téleymen» dégen sözi, tolimu qimmetlik bir exlaqiy mewqeni körsitip béridu.  diqqet qilidighan bolsaq, ziyanliq ilimdinla emes, belki paydisiz ilimdinmu panahliq tileydighan bir mewqeni namayan qilip bermekte.

emdi pirinsiplargha kelsek, emgek qilish, her küni yéngi bir aldirashchiliqning arqidin yügürüsh, hem özimiz, hem etrapimizdikiler üchün eng paydiliq tirishchanliqlardin birisidur. parazit quruttek, horun, emgiki bilen emes, bashqilarni emgikini suyiistémal qilip jan baqidighan bir turmush shekli jemiyetni chiritidu. bu dairide maarip choqum barliq kesplerni ulughlaydighan, barliq kesplerge righbetlendüridighan bolishi we emgek qilishning özila bir bayliq ikenlikini ögitishi lazim.  

5pirinsip؛

 hemmeylenge oxshash emes, insanlarning qabliyitige köre serxilleshtüridighan we köp xilliqni asas qilidighan bir maarip

zamaniwiy merkezchilik, dölet bilen birge hemmeylenni bir xil dep qaraydighan kolliktiwizimchi maarip usuli pütün dunyagha omumlashti. bu omumlashqan maarip؛ hemmeylenni maaripqa érishleydighan qilish nuqtisdin muhim hesselerni qoshti. shuning bilen birge yene, öz ara oxshimasliqlarni yoqutup, insanlarni bir tipleshtürüshtek netijini meydangha chiqardi. wehalenki, "her bir insan ayrim bir jan, her bir insan ayrim jahan" idi.

sheyix ghalipning «xoshcha baq zatina kim zubdei alemsin sen. merdumi didei eqwam olan ademsin sen» (yeni, özüngge yaxshi qara, alemlerning özisen. kainatning köz qarchughusi insansin sen) dégen shiiri bu ehwalni tolimu bediiy ipadilep béridu.

maarip hemmeylenge oxshash emes, her kishining iqtidarini bayqishigha, bu bayqighan iqtidari arqiliq xususiy we ijtimtaiy menpeetlerni meydangha chiqirishigha yétekchi bolidighan bolushi lazim.

6pirinsip؛

emeliy turmush bilen gireliship ketken bir maarip

eneniwiy maarip sistémisida kishiler köpinche usta we shagirt munasiwiti bilen maarip terbiyesini biwaste xizmet üstide alatti. bügünki künde maarip organliri kespiyleshti. bu kespiylishishning netijisi süpitide, maarip oganlirining qismen emeliy turmushtin azaqlashqanliqigha we bérilgen telim terbiyeningmu peqet nezeriye bolup qalghanliqigha shahid bolmaqtimiz. bu ehwalgha qarita éynishtéyinning «maarip؛ insan mektepte ögenlirining hemmini ontup, éship qalghinidur» dégen sözide namayan qilinghinigha oxshash, küchlük étirazlarmu yoq emes. maaripning meqsiti kishini turmushqa hazirlash bolidiken, undaqta peqetla mektep üstelliride birilmesliki lazim. maarip organliri we maaripning özi, ijtimaiy jemiyet, xususiy sahe, akadémiye we biyukratiye dégenge oxshash oqushtin kéyinki turmushta özi ichidin orun alidighan organlar bilen gireleshken bolushi lazim.

 7pirinsip؛

yad élish asasida emes, tepekkür qilidighan, sorap tekshüridighan keshpiyatchi bir maarip

maarip asasen ötmüshke yaki mewjut haletke emes, kelgüsige qaritilghan tirishchanliqtur. mewjut we ötmüshning mehsuli bolghan tejribilermu ögitilishi lazim elwette. biraq bular kelgüsini téximu yaxshi chüshünüsh, téximu köp yéngiliqlarni yaritish üchün ögitilishi shert. qandaqtur ötmüshni ghachilap oltup qilish üchün emes.  tepekkür qilishni, sorash we tetqiq qilishni emes, yad élishni we mewjut bolghanni tekrarlashni nishan qilghan maarip bizni hergizmu kelgüsige élip baralmaydu. insanlar ichki qabiliyetlirini tepekkür qilish, sorash we tetqiq qilish arqiliqla bayqiyalaydu. maarip insanning özini bayqap chiqishigha asas yaritishi lazim.

yene bir piinsip ornida, dölet organliri qiliwatqandek dölet merkezchilik emes, belki maslashturup, tekshürüsh astidiki ijtimaiy jemiyet we xusuisy sahelerni merkez qilghan bir maariptin söz échishqimu bolidu. yaki buni maarip usuli süpitide ayrim muzakire qilishqa toghra kélidu. bu heqte bashqa bir maqalida ayrim toxtilimiz.

shübhisizki, bu pirinsiplarning sanini téximu köpeytkili bolidu. biraq birla maqaligha hemmini singdurush tolimu qéyin, buninggha qiziqidighanlar méning «yersharilish dewride yashlar» namliq islamiy esirimge qarap chiqsa bolidu. shunisi bir heqiqetki, yaxshi maarip terbiyesi körgen, iqtidarliq bolush intayin muhim. yuqiriqi pirinsiplardin mehrum bir iqtidar igisining jemiyetni qeyerge söreydighanliqigha kapaletlik qilghili bolmaydu. maaripta bu pirinsiplar ögitilmigen teqdirde, maarip arqiliq firankishtiyan (wehshiy suniy yaritilma insan) larni yaritalaymiz. zamanimizdiki sawaqdashlirini aptomatik qoral bilen oqqa tutqan, yémeklirige zeher qétip qoyuwatqan we tamiqigha yingne sélip qoyghanlarmu insanlarni weyranchiliqtin weyranchiliqqa söreydighan jahil, qalaq insanlar emes, belki asasliq köp qismi oqumushluq, iqtidarliq, biraq bu qabiliyitini insanlarning menpeeti üchün ishlitishni zorür dep qarimaydighan, qaide bilmes insanlardin ibarettur. derweqe, maaripta némini ögetkimizge oxshash téximu muhimi némini, néme üchün ögetkenlikimizdur. 

   hörmetlik radiyo anglighuchi qérindashlar! yuqirida yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bulbulning meslige munasiwetlik analizini diqqitinglargha sunduq. kéler hepte yene oxshash waqitta, yene bashqa analizlirini diqqitinglargha sunimiz. qayta körüshkiche aman bolghaysiler xeyir xosh!!

 


خەتكۈچ: dunya közniki

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر